Yapı Bilgisi 3

1. 'Savaş' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'fiil kökü' olarak kullanılmıştır?

• A) Bu, büyük bir bağımsızlık savaşıydı.
• B) İki ordu kıyasıya savaştı. ✓
• C) Savaşın galibi belli değildi.
• D) Barış, savaştan daha değerlidir.

'Savaştı' sözcüğünün kökü 'savaş-' (fiil)dir. '-tı' kip ekini almıştır. Bu cümlede 'savaşmak' eylemi anlamındadır. Diğer seçeneklerde 'savaş' (isim) olarak kullanılmıştır. Bu bir ortak kök örneğidir.

2. Rüzgâr essem mi esmesem mi diyor / Bir başkalık var arktaki suda / Bu saatte yalnız ölüler uykuda / Bahar almış başını gidiyor Bu dizelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Son dizede yapım eki almış sözcük yoktur?
• B) Birinci dizede hem haber hem dilek kipine örnek gösterilebilir.
• C) Türetilirken ünlü kaybına uğramış iki sözcük vardır.
• D) Hem yapım hem çekim eki almış sözcüğe örnek gösterilemez. ✓

D şıkkı 'Hem yapım hem çekim eki almış sözcüğe örnek gösterilemez' demektedir. Oysa 'Başkalık' (başka-lık) sadece yapım eki almıştır. Ancak 'Arktaki' (ark-ta-ki), 'Uykuda' (uyu-ku-da) sözcüklerinde hem yapım (ku) hem çekim (da) eki vardır (uyku örneğinde). Dolayısıyla 'gösterilemez' ifadesi yanlıştır.

3. Aşağıdaki dizelerin hangisinde sözcüğün kökünde, yapım eki aldığında ses değişmesi olmuştur?

• A) Ağardı saçların, gözlerin soldu ✓
• B) Yolculuk ne zaman biter demiştin
• C) Her bahar bir ümit verir içime
• D) Açığına çeker deniz beni

'Ağardı' sözcüğünün kökü 'ak' (beyaz) ismidir. '-ar' yapım eki aldığında kökteki 'k' sesi yumuşayarak 'ğ' olmuştur (ak-ar-dı -> ağardı).

4. Aşağıdakilerden hangisi 'türemiş yapılı bir fiil'dir?

• A) Gelecek
• B) Oturdu
• C) Susadı ✓
• D) Baktı

Türemiş fiil, kök veya gövdesine yapım eki alarak oluşan fiildir. 'Susadı' fiilinin kökü 'su' (isim)dir. '-sa' yapım ekini alarak 'susamak' (fiil) olmuştur. Diğer fiiller sadece çekim eki aldığı için basittir.

5. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi basittir?

• A) Çocuğu bırakırsan kimse ölmeyecek. ✓
• B) Sakin olursan arkadaş olarak çıkabiliriz.
• C) Bir günde bu kadar işi mahvettiniz.
• D) Bu mezuniyet törenini kim düzenliyor?

'Ölmeyecek' (öl-me-y-ecek) fiili yapım eki almadığı için basittir. Diğer seçeneklerdeki eylemler birleşik (çıkabiliriz, mahvettiniz) veya türemiş (düzenle-yor) yapıdadır.

6. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi yapıca diğerlerinden farklıdır?

• A) Yağmur dinmedikçe günler birbirini andırmayı _sürdürüyor._
• B) Toprak _yeşermekten_ bıkmış gibi.
• C) Oğlum _bahçeyi_ talan etmekle meşgul. ✓
• D) Akşamları _yağmur_ altında uzun yürüyüşlere çıkıyoruz.

C seçeneğindeki 'bahçeyi' (bahçe-y-i) sözcüğü yapım eki almadığı için basit yapılıdır. Diğer seçeneklerdeki 'sürdürüyor' (sür-dür-), 'yeşermekten' (yeşer-) ve 'yağmur' (yağ-mur) sözcükleri yapım eki almış türemiş sözcüklerdir.

7. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'fiilden fiil yapan ek' almıştır?

• A) Hırsız, kalabalıkta _kovuldu_. ✓
• B) Otobüs son _durakta_ durdu.
• C) _Yatay_ bir çizgi çizdi.
• D) _Yorgun_ olduğu için erken yattı.

'Kovuldu' sözcüğü 'kov-' (fiil) kökünden '-ul' (edilgenlik) yapım ekini alarak 'kovulmak' (fiil) olmuştur. (Fiilden Fiil). Diğer sözcükler (dur-ak, yat-ay, yor-gun) fiilden isim yapan ekler almıştır.

8. Aşağıdaki altı çizili kelimelerden hangisi, kökünün türü bakımından ötekilerden farklıdır?

• A) Bir daha _bağırmayacağına_ söz verdi.
• B) Bir ara kardeş olduğumuzu _sanıyordum._
• C) Babamın dolabından bunları _aldım._
• D) Bir daha benimle oyun _oynamayın_. ✓

'Oyun' sözcüğünün kökü isimdir. Diğer seçeneklerdeki 'bağır-', 'san-' ve 'al-' eylemleri fiil köklüdür.

9. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'birleşik isim'dir?

• A) Aslanağzı ✓
• B) Bakakaldı
• C) Hissetti
• D) Yorgunluk

'Aslanağzı', 'aslan' ve 'ağız' isimlerinin birleşmesiyle oluşmuş, yeni bir çiçek adını karşılayan birleşik isimdir. 'Bakakaldı' ve 'hissetti' birleşik fiildir. 'Yorgunluk' ise türemiş bir isimdir.

10. Aşağıdaki fiillerden hangisi 'birleşik yapılı'dır?

• A) Güzelleşti
• B) İlerledi
• C) Yardım etti ✓
• D) Okuttu

'Yardım etti' fiili, 'yardım' (isim) ve 'etmek' (yardımcı fiil) sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik yapılı bir fiildir. Diğer seçenekler (güzel-leş-, ileri-le-, oku-t-) yapım eki alarak türemiştir.

11. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'iyelik (sahiplik) eki' almıştır?

• A) _Yoldan_ çekilir misiniz?
• B) _Çantası_ yere düştü. ✓
• C) _Sular_ kesilmiş.
• D) Hızlı hızlı _gördü_.

İyelik ekleri, bir varlığın kime veya neye ait olduğunu bildirir. 'Çantası' sözcüğü 'onun çantası' anlamında '-sı' (3. tekil kişi iyelik eki) almıştır. Diğer ekler '-dan' (hal eki), '-lar' (çoğul eki), '-dü' (kip eki)dir.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki altı çizili sözcük yapıca diğerlerinden farklıdır?

• A) _Çalışma_ odası sadece evin içindeki dört duvar değildi.
• B) Bazen sokak lambasının _ışığında_ aklına gelen dizeleri yazardı.
• C) Yaradılışı _bencil_ değildi, ama sanatı için benci olurdu.
• D) _Birkaç_ şiirini gece yarısı yatağından kalkıp yazdığını söylerdi. ✓

Adım Adım Yapı Analizi: • A Şıkkı (Çalışma): çalış-ma (Türemiş) • B Şıkkı (Işığında): ışı-k-ı-n-da (Türemiş) • C Şıkkı (Bencil): ben-cil (Türemiş) • D Şıkkı (Birkaç): bir + kaç (BİRLEŞİK) 💡 Seçeneklerden ilk üçü 'Türemiş', D seçeneği ise 'Birleşik' olduğu için D şıkkı yapıca diğerlerinden farklıdır ve doğru yanıttır.

13. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'isimden isim yapan ek' almıştır?

• A) _Vatandaş_ bu karara tepki gösterdi. ✓
• B) Kurbağa bir anda _kanatlandı_.
• C) Yapılan _seçim_ iptal edildi.
• D) Arkadaşını arkadan _ittirdi_.

'Vatandaş' sözcüğü 'vatan' (isim) kökünden '-daş' (aynı vatanı paylaşan) yapım ekini alarak yeni bir isim (vatandaş) olmuştur. (İsimden İsim). Diğerleri 'kanat-lan' (N->V), 'seç-im' (V->N), 'it-tir' (V->V) eklerini almıştır.

14. Çocukluk yıllarından _başlayarak_ _ömrünün_ sonuna değin _tanık_ olduğu şeyleri _yazardı._ Bu cümledeki altı çizili sözcüklerin yapıları aşağıdakilerden hangisinde sırasıyla verilmiştir? (başlayarak - ömrünün - tanık - yazardı)

• A) Türemiş - Basit - Türemiş - Türemiş
• B) Basit - Basit - Türemiş - Basit
• C) Türemiş - Türemiş - Türemiş - Basit
• D) Türemiş - Basit - Türemiş - Basit ✓

'Başlayarak' (baş-la-y-arak) türemiş, 'ömrünün' (ömür) basit (çekim eki), 'tanık' (tanı-k) türemiş, 'yazardı' (yaz-ar-dı) ise basittir (geniş zamanın hikayesi).

15. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'hem yapım hem çekim eki' almıştır?

• A) Gözlükçü
• B) Arabalar
• C) Bilgiler ✓
• D) Yoldan

'Bilgiler' sözcüğü 'bil-' (fiil) kökünden '-gi' (yapım eki) alarak 'bilgi' (gövde) olmuş, daha sonra '-ler' (çoğul eki / çekim eki) almıştır. 'Gözlükçü' sadece yapım, 'arabalar' ve 'yoldan' sadece çekim eki almıştır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-in' eki diğerlerinden *farklı* bir görevde kullanılmıştır?

• A) Evin boyası dökülmüş.
• B) Senin kalemin nerede?
• C) Lütfen sıraya girin. ✓
• D) Okulun müdürü konuştu.

'Girin' sözcüğünde 'gir-' fiiline gelen '-in' eki, 'siz' anlamı katan 2. çoğul şahıs emir ekidir (fiil çekim eki). Diğer seçeneklerde (evin, senin, okulun) isimlere gelerek tamlama kuran tamlayan ekidir (isim çekim eki).

17. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi yapıca basit (yapım eki almamış) bir fiildir?

• A) Yarın maçtan önce beni arayacak. ✓
• B) Bunu yapmasaydı onu tekmeleyecekti.
• C) Artık söz vermeye mi başladın?
• D) Bu maçı sana kazandırırım dostum.

'Arayacak' fiili 'ara-' köküne gelecek zaman eki almış basit bir fiildir. Diğerlerindeki 'tekme-le-', 'baş-la-' ve 'kazan-dır-' yapım ekleri almıştır.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik kelime sıfat görevinde kullanılmıştır?

• A) Yani, kısacası seyredilecek bir şeyler vardı. ✓
• B) Birçoğunun gözü önünde yerine getirilecek.
• C) O devirde suçlular bu şekilde halka teşhir edilmekteydi.
• D) Sıcaktan ahududular kıpkırmızı olmuştu.

'Seyredilecek' sözcüğü 'seyir' ve 'etmek' birleşimiyle oluşmuş birleşik bir fiilin sıfat-fiil eki alarak sıfat görevinde (nasıl şeyler? -> seyredilecek şeyler) kullanılmasıdır.

19. Bu _yarımada_ (I) _kayalık_ (II) kıyıları, _hırçın_ (III) denizi büyük ve _yüksek_ (IV) göğüyle _şehirlilere_ (V) çarpıcı geliyor. Bu cümledeki numaralanmış sözcükler yapılarına göre ikişerli gruplandırıldığında hangisi dışarıda kalır?

• A) I (Yarımada) ✓
• B) II (Kayalık)
• C) III (Hırçın)
• D) IV (Yüksek)

I numaralı 'Yarımada' (Yarım+ada) birleşik yapılı bir kelimedir. Diğer altı çizili sözcükler türemiştir: 'Kayalık' (Kaya-lık -> İsimden isim), 'Hırçın' (Hır-çın -> Yansımadan isim), 'Yüksek' (Yükse-k -> Fiilden isim), 'Şehirlilere' (Şehir-li-ler-e -> İsimden isim). Bu nedenle I. sözcük yapıca diğerlerinden farklıdır.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil yapılışı bakımından diğerlerinden farklıdır?

• A) Yaralarını sokan, ısıran bu sinekleri sert bakışı ile kovamadı.
• B) Kuduruk bir öfke ile derin derin iç çekiyordu. ✓
• C) Zavallı adamın bu feryadını kimse duyamadı.
• D) İsterseniz şehri akşama kadar gezdirebilirim.

'İç çekiyordu' anlamca kaynaşmış (deyimişleşmiş) bir birleşik fiildir. Diğer seçeneklerdeki 'kovamadı', 'duyamadı' ve 'gezdirebilirim' kurallı birleşik fiil (yeterlilik) grubuna girer.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat görevindeki sözcüğün yapısı diğerlerinden farklıdır?

• A) Şiir, gerçekten, sürükleyici diliyle etkiliyor okuru.
• B) Okuyucu şiirde gerçekçi gözlemlerle karşı karşıya kalıyor.
• C) Ilık bahar havasının coşkunluğu var yüreğimde.
• D) Bütün şiirlerinde aynı başarıyı gösteremez şair. ✓

D seçeneğindeki 'Bütün' sözcüğü kök halinde (basit) bir belgisiz sıfattır. A'da 'Sürükleyici' (türemiş), B'de 'Gerçekçi' (türemiş), C'de 'Ilık' (türemiş - ılı-k) sıfatları vardır.

22. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde hem yapım eki hem de çekim eki bir arada kullanılmamıştır?

• A) Gözlükçüden
• B) Sevgimiz
• C) Balıklar ✓
• D) Bilgiliyim

'Balıklar' sözcüğü 'balık' köküne sadece '-lar' (çoğul eki / çekim eki) almıştır, yapım eki yoktur. Diğer sözcüklerde (göz-lük-çü-den, sev-gi-miz, bil-gi-li-yim) hem yapım eki hem de çekim eki bir arada kullanılmıştır.

23. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca diğerlerinden *farklıdır*?

• A) Çekyat
• B) Dedikodu
• C) Gecekondu
• D) Yorgunluk ✓

'Yorgunluk' sözcüğü 'yor-' fiilinden '-gun' ve '-luk' yapım eklerini alarak türemiş bir sözcüktür. 'Çekyat', 'dedikodu' ve 'gecekondu' ise iki kelimenin birleşmesiyle oluşmuş birleşik yapılı sözcüklerdir.

24. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi isimden isim yapan ek *almamıştır*?

• A) _Kışlık_ giysilerini dolaba kaldırdı.
• B) _İnsanlık_ için büyük bir adımdı.
• C) _Güzellik_ bakan göze göredir.
• D) Ülkeyi _salgın_ hastalıklar vurdu. ✓

'Salgın' sözcüğü 'sal-' (fiil) kökünden '-gın' yapım ekini alarak isim olmuştur (Fiilden İsim). Diğer sözcükler (kış-lık, insan-lık, güzel-lik) isim kök veya gövdelerinden isim yapan ekler almıştır.

25. Aşağıdakilerden hangisi 'kurallı birleşik fiil' (yeterlilik, tezlik, sürerlilik, yaklaşma) örneğidir?

• A) Yardım etti
• B) Gidebildi ✓
• C) Göz gezdirdi
• D) Başvurdu

Kurallı birleşik fiiller, fiile '-ebil', '-iver', '-ekal', '-eyaz' eklerinin getirilmesiyle oluşur. 'Gidebildi' (git-ebil) fiili, yeterlilik bildiren bir kurallı birleşik fiildir. Diğerleri yardımcı fiil veya anlamca kaynaşmış fiildir.