Ses Bilgisi 1

1. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi, ünlü ile başlayan bir ek aldığında hece düşmesine (ünlü düşmesine) uğrar?

• A) okul
• B) oğul ✓
• C) kural
• D) yolcu

Türkçede bazı iki heceli kelimeler (genellikle ikinci hecesinde dar ünlü bulunan) ünlü ile başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer. 'Oğul' kelimesi de 'oğlu' veya 'oğlum' şeklinde çekimlendiğinde 'u' ünlüsünü kaybeder. Diğer seçeneklerde (okulu, kuralı, yolcuyu) bu durum görülmez.

2. Hangisinde ünlü daralması vardır?

• A) kapı
• B) evde
• C) gözlük
• D) izliyor ✓

'İzliyor' kelimesinin kökü 'izle-' fiilidir. Sonu 'e' geniş ünlüsüyle biten fiillere '-yor' eki geldiğinde geniş ünlü daralarak 'i'ye dönüşür (izle-yor -> izliyor). Bu durum ünlü daralmasıdır.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşaması (ünsüz değişimi) görülür?

• A) Kitabı masaya koy. ✓
• B) Çocuk dışarı çıktı.
• C) Köpek hızla koştu.
• D) Kalp atışlarını duyuyorum.

'Kitabı' kelimesinde ünsüz yumuşaması vardır. 'Kitap' kelimesi ünlüyle başlayan '-ı' belirtme hâl ekini aldığında, sonundaki sert ünsüz 'p' yumuşayarak 'b' olur (kitap + ı → kitabı). Bu olaya ünsüz yumuşaması denir. Diğer seçeneklerde ('Çocuk dışarı çıktı', 'Köpek hızla koştu', 'Kalp atışlarını duyuyorum') ünsüz yumuşaması görülmez.

4. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) vardır?

• A) kitapçı ✓
• B) yurt
• C) çocuk
• D) sokak

'Kitapçı' kelimesi 'kitap + cı' şeklinde türetilirken, 'cı' eki baştaki yumuşak ünsüz olan 'c' harfi, kelime kökündeki sert 'p' harfinin etkisiyle 'ç'ye dönüşür. Bu durum ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) olarak adlandırılır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hece düşmesi (ünlü düşmesi) görülür?

• A) Küçük bir çocuk durmadan ağladı.
• B) Annemi aradım.
• C) Bu sabah kahvaltı yapmadım. ✓
• D) Elindeki çiçekler çok güzel.

Hece düşmesi (ünlü düşmesi), sözcüklerin çekimlenmesi, türetilmesi veya iki sözcüğün birleşmesi esnasında bir ünlünün düşmesi olayıdır. C seçeneğindeki 'kahvaltı' kelimesi, 'kahve' ve 'altı' kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur ve bu birleşme sırasında 'kahve' kelimesindeki 'e' ünlüsü düşmüştür (ünlü aşınması). Diğer seçeneklerde ünlü düşmesi yoktur.

6. Hangisinde ünlü türemesi vardır?

• A) saatçi
• B) koyun
• C) azıcık ✓
• D) çocuk

'Az' kelimesine '-cık' küçültme eki getirildiğinde, kelime ile ek arasına 'ı' ünlüsü girer. (az + cık -> az-ı-cık). Bu duruma ünlü türemesi denir. 'Saatçi' kelimesinde ünsüz benzeşmesi vardır.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması görülmektedir?

• A) Herkes çok çalıştı.
• B) Sınavı bekliyorum. ✓
• C) Kitap okuyorum.
• D) Dışarı çıkalım.

Ünlü daralması, genellikle '-yor' ekinden önce gelen geniş ünlülerin (a, e) daralması (ı, i, u, ü) olayıdır. 'Bekliyorum' kelimesinin kökü 'bekle-' fiilidir. '-yor' eki aldığında sondaki 'e' geniş ünlüsü 'i' dar ünlüsüne dönüşür (bekle-yor -> bekli-yor). 'Okuyorum' kelimesinde kök 'oku-' olduğu için daralma yoktur.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kaynaştırma harfi kullanılmıştır?

• A) Evin kapısı kapalı. ✓
• B) Sabah erkenden kalktım.
• C) Masada kitap var.
• D) Çocuk parkta oynuyor.

'Kapısı' kelimesinde kökün sonundaki 'ı' ünlüsü ile ek arasında 's' kaynaştırma harfi kullanılmıştır.

9. Hangisinde ulama vardır?

• A) Ağaçlar rüzgarla sallanıyor.
• B) Güzel insan. ✓
• C) Kitap rafta duruyor.
• D) Sabah yola çıktık.

Ulama: Sessiz harf ile biten bir kelime, ünlü harf ile başlayan bir kelimeye bağlanırken ses bağlantısı yapılır. Kontrol: • 'Ağaçlar rüzgarla': 'ağaçlar' → 'r' (sessiz), 'rüzgarla' → 'r' (sessiz) → Ulama yok • 'rüzgarla sallanıyor': 'rüzgarla' → 'a' (ünlü), 'sallanıyor' → 's' (sessiz) → Ulama yok • 'Güzel insan': 'güzel' → 'l' (sessiz), 'insan' → 'i' (ünlü) → Ulama VAR ✓ • 'Kitap rafta': 'kitap' → 'p' (sessiz), 'rafta' → 'r' (sessiz) → Ulama yok • 'Sabah yola': 'sabah' → 'h' (sessiz), 'yola' → 'y' (sessiz) → Ulama yok Doğru cevap: Güzel insan

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ses olayı yoktur?

• A) Bugün hava çok güzel. ✓
• B) Çocuk dışarı çıkmak istemiyordu.
• C) Kitabı raftan aldım.
• D) Gözlüğünü masaya koydu.

'Bugün hava çok güzel' cümlesinde herhangi bir ses olayı bulunmamaktadır. Diğer cümlelerde (B: istemiyordu < iste-me-yor (daralma), C: kitabı (yumuşama), raftan (sertleşme), D: gözlüğünü (yumuşama), masaya (kaynaştırma)) ses olayları mevcuttur.

11. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi '-l' yapım ekini alarak türetilirken ünsüz düşmesine uğrar?

• A) yavaş
• B) kısa
• C) küçük ✓
• D) düz

'Küçük' kelimesi '-l' yapım ekini aldığında 'küçülmek' şeklini alır. Bu birleşme sırasında kelimenin sonundaki 'k' ünsüzü düşer. Buna ünsüz düşmesi denir. Diğer seçeneklerde (yavaşlamak, kısalmak, düzelmek) bu durum görülmez.

12. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi, bulunma hali eki (-de) aldığında hem ünlü uyumuna uyar hem de ünsüz benzeşmesine (sertleşmesine) uğrar?

• A) ev
• B) duvar
• C) göl
• D) ağaç ✓

Ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) kuralına göre; f, s, t, k, ç, ş, h, p (FıSTıKÇı ŞaHaP) sert ünsüzleriyle biten bir kelimeye 'c', 'd', 'g' ile başlayan bir ek gelirse, ekin başındaki ünsüz sertleşerek 'ç', 't', 'k' olur. 'Ağaç' kelimesi 'ç' ile biter ve '-de' ekini alınca 'ağaç-ta' olur (d>t sertleşmesi). Aynı zamanda 'a' (kalın ünlü) 'a' (kalın ünlü) ile devam ederek ünlü uyumuna da uyar. Diğer seçenekler (evde, duvarda, gölde) sert ünsüzle bitmedikleri için ünsüz benzeşmesine uğramazlar.

13. Hangisinde ünlü düşmesi yaşanmaz?

• A) evin ✓
• B) gönül
• C) burun
• D) alın

'Evin' kelimesinde ünlü düşmesi gözlenmez. Diğer seçeneklerde ('gönül' -> gönlü, 'burun' -> burnu, 'alın' -> alnı) ünlü düşmesi yaşanabilir.

14. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz türemesi vardır?

• A) hissetmek ✓
• B) saat
• C) küçük
• D) gençlik

'Hissetmek' kelimesi 'his' ve 'etmek' yardımcı fiilinin birleşmesi sırasında araya fazladan bir 's' ünsüzü almıştır (his + etmek -> his-s-etmek). Bu duruma ünsüz türemesi denir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz sertleşmesi (benzeşmesi) görülür?

• A) Kitapçıya gittim. ✓
• B) Bu köy çok güzel.
• C) Elma ağacını suladı.
• D) Kalemi masadan aldı.

A seçeneğindeki 'kitap' sözcüğü sert ünsüzle bittiği için aldığı '-cı' eki sertleşerek '-çı' olmuş (kitapçı), 'git-' fiili de yine sert ünsüzle bittiği için aldığı '-di' geçmiş zaman eki sertleşerek '-ti' olmuştur (gittim). Diğer seçeneklerin hiçbirinde ünsüz sertleşmesi kuralına örnek bir kullanım yoktur. (C seçeneğindeki 'ağacını' sözcüğünde ünsüz yumuşaması görülmektedir.)

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ses türemesi vardır?

• A) Sabah erkenden kalktım.
• B) Araba hızla geçti.
• C) Bunu zannetmiyorum. ✓
• D) Bu kitabı çok seviyorum.

'Zannetmiyorum' kelimesi 'zan' ve 'etmek' kelimeleri birleşirken 'n' ünsüzü türemiştir (zan + etmek -> zannetmek). Bu bir ünsüz türemesidir. A ve B'de sertleşme, D'de yumuşama vardır.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ses düşmesi (ünlü düşmesi) vardır?

• A) Çiçekler çok güzel kokuyor.
• B) Odadaki koku giderek artıyor.
• C) Köpeğin sesi çok uzaktan geliyor.
• D) Sıcaktan ağzı tamamen kurumuş. ✓

'Ağız' kelimesi ünlüyle başlayan bir ek aldığında ('ağız-ı') ikinci hecedeki 'ı' ünlüsü düşerek 'ağzı' şekline dönüşür. Buna ünlü (hece) düşmesi denir.

18. Hangi kelimede kaynaştırma harfi yoktur?

• A) arabası
• B) kapının
• C) ev ✓
• D) elbisenin

'Ev' kelimesinde herhangi bir ek veya kaynaştırma harfi bulunmamaktadır. Diğer seçeneklerde ('araba-s-ı', 'kapı-n-ın', 'elbise-n-in') 's' ve 'n' kaynaştırma harfleri kullanılmıştır.

19. Hangi cümlede ulama yapılmıştır?

• A) Kalemi aldı.
• B) Bir el uzandı. ✓
• C) Bu işi çok sevdim.
• D) Hava çok güzeldi.

'Bir el uzandı' cümlesinde, 'bir' kelimesinin sonundaki ünsüz harf, 'el' kelimesine bağlanarak ulama yapılmıştır.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hece düşmesi (ünlü düşmesi) görülmüştür?

• A) Masanın üzerini sildi.
• B) Kitapları çok seviyor.
• C) Çocuk bahçede koştu.
• D) Oğlum dışarı çıktı. ✓

D seçeneğindeki 'oğlum' kelimesinin kökü 'oğul'dur. Bu kelime ünlüyle başlayan bir ek (-um) aldığında orta hecesindeki dar ünlü düşerek 'oğlum' hâlini almıştır (oğul-um > oğlum). Bu ses olayına ünlü (hece) düşmesi denir.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünlü düşmesi' (hece düşmesi) olan bir sözcük kullanılmıştır?

• A) Sokakta top koşturuyorlar.
• B) Alnında küçük bir yara izi vardı. ✓
• C) Gözleri güneşten kamaşmıştı.
• D) Bu işi tek başına başardı.

B seçeneğindeki 'alnında' sözcüğünün kökü 'alın'dır. Ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecesindeki dar ünlü düşerek 'alnı' şekline dönüşmüştür. (Alın-ı -> Alnı)

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz yumuşaması' (değişimi) vardır?

• A) Sınıfta kimse kalmamıştı.
• B) Bu kitap çok değerli bilgiler içeriyor.
• C) Yemeğin tadı damağımda kaldı. ✓
• D) Koşarak yanıma geldi ve durdu.

'Tat' sözcüğü 'p, ç, t, k' sert ünsüzlerinden biriyle bitmektedir. Ünlüyle başlayan bir ek (tat-ı) aldığında 't' ünsüzü 'd' ünsüzüne dönüşerek yumuşar (tadı). Diğer seçeneklerde bu ses olayı görülmez.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz benzeşmesi' (sertleşmesi) vardır?

• A) Bana yardım edeceğini söyledi.
• B) Ağacın dalları fırtınada kırıldı.
• C) Yolda eski bir arkadaşını gördü.
• D) Çocuk hızla yanımdan uzaklaştı. ✓

Ünsüz benzeşmesi, sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir kelimeye 'c, d, g' ile başlayan bir ek geldiğinde ekin başındaki ünsüzün sertleşmesidir. D seçeneğinde 'Uzaklaş-' fiili 'ş' sert ünsüzüyle bittiği için, gelen '-dı' eki sertleşerek '-tı' şekline dönüşmüştür (Uzaklaş-tı).

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünlü daralması' görülmektedir?

• A) Neden böyle davrandığını bilmiyorum. ✓
• B) Yarın sizinle sinemaya gelemem.
• C) Ekmek almak için fırına uğradı.
• D) Evin bahçesi çiçeklerle doluydu.

Ünlü daralması, sonu geniş ünlüyle (a, e) biten bir sözcüğe '-yor' ekinin veya 'y' kaynaştırma sesinin gelmesiyle bu ünlünün daralması (ı, i, u, ü olması) olayıdır. A seçeneğindeki 'bilmiyorum' sözcüğü 'bil-me-yor-um' şeklinde oluşur ve '-ma/-me' olumsuzluk ekindeki 'e' ünlüsü daralarak 'i'ye dönüşmüştür. B seçeneğindeki 'sizinle' (sizin ile) sözcüğünde ise ünlü daralması değil, ünlü düşmesi (i sesinin düşmesi) vardır.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz düşmesi' vardır?

• A) Soğuk bir kış sabahıydı.
• B) Yolda ufacık bir kedi bulduk. ✓
• C) Kalbi her zamankinden hızlı atıyordu.
• D) Bu işte bir yanlışlık olmalı.

'Ufacık' sözcüğünün kökü 'ufak'tır. '-cık' küçültme ekini aldığında sondaki 'k' ünsüzü düşer (ufak-cık -> ufacık). Bu duruma ünsüz düşmesi denir.