Sözcük Türleri 3

1. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'miktar zarfı' *değildir*?

• A) _Çok_ yoruldum, biraz dinleneyim.
• B) Bu araba _daha_ hızlı gidiyor.
• C) _Epey_ zaman kaybettik.
• D) Bana _nazikçe_ gülümsedi. ✓

'Nazikçe' sözcüğü 'nasıl gülümsedi?' sorusuna cevap verdiği için 'durum zarfı'dır. 'Çok', 'daha' ve 'epey' sözcükleri fiillerin veya sıfatların/zarfların miktarını, derecesini belirttiği için miktar zarfıdır.

2. “Dışarı çık, dedim sana.” cümlesindeki dışarı kelimesindeki “dışarı” kelimesinin türü aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İsim
• B) Zarf ✓
• C) Bağlaç
• D) Sıfat

'Dışarı' sözcüğü yalın halde kullanılıp fiili (çık) nitelediği için yer-yön zarfıdır. Ek alsaydı (dışarıya) isim olurdu.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'soru sıfatı' kullanılmıştır?

• A) Bana ne aldın?
• B) Neden böyle davrandı?
• C) Nasıl bir ev arıyorsunuz? ✓
• D) Kim geldi?

'Nasıl' sözcüğü, 'ev' ismini soru yoluyla belirttiği için soru sıfatıdır. 'Ne' ve 'kim' soru zamiri, 'neden' soru zarfıdır.

4. 'Sakin' kelimesi aşağıdakilerin hangisinde farklı türde kullanılmıştır?

• A) Kendimize şöyle sakin bir yer bulalım.
• B) Dünkü toplantı çok sakin geçti. ✓
• C) Sakin atın çiftesi pek olur.
• D) Sakin bir çocukluk geçirmişti.

'Sakin' sözcüğü 'geçti' eylemini durum bakımından nitelediği için durum zarfıdır. Diğer seçeneklerde isimleri niteleyerek sıfat görevinde kullanılmıştır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'zaman zarfı' kullanılmıştır?

• A) Akşam en sevdiğim vakittir.
• B) Şimdi dışarı çıkamam. ✓
• C) Sana güzel bir haberim var.
• D) Konuyu ayrıntılı anlattı.

'Ne zaman çıkamam?' -> 'Şimdi'. 'Şimdi' sözcüğü eylemin zamanını belirttiği için zaman zarfıdır. Birinci seçenekte 'akşam' sözcüğü zarf değil, cümlenin öznesi olan bir isimdir.

6. Aşağıdaki altı çizili kelimelerden hangisi farklı türdedir?

• A) Karnının _içinde_ makas unutmuşlar.
• B) Bu girişimde _yer_ aldığınız için teşekkürler.
• C) Siz de tekrar _özgürlüğünüze_ kavuşacaksınız.
• D) Yolculuğunuzun _iyi_ geçmesi için kemerinizi sıkınız. ✓

'İyi' sözcüğü 'geçmesi' eylemsisini durum bakımından nitelediği için zarftır. Diğer altı çizili kelimeler ise isimdir.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'cins isim' (tür ismi) kullanılmıştır?

• A) Arkadaşım Efe yarın gelecek.
• B) Avrupa gezisi iptal oldu.
• C) Tekir, mamasını yemiyordu.
• D) Masanın üzerinde bir vazo vardı. ✓

'Vazo' sözcüğü, aynı türden olan varlıkların ortak adıdır, bu nedenle cins ismidir. 'Efe', 'Avrupa' ve (hayvana verilen ad olduğu için) 'Tekir' özel isimdir.

8. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'durum zarfı'dır?

• A) _Güzel_ havalarda yürüyüş yaparız.
• B) Bebek _sessizce_ uyuyordu. ✓
• C) _Akşam_ sinemaya gideceğiz.
• D) Bu _zor_ bir işti.

'Nasıl uyuyordu?' -> '_Sessizce_'. 'Sessizce' sözcüğü 'uyumak' fiilinin durumunu belirttiği için durum zarfıdır. 'Güzel' ve 'zor' sıfat, 'akşam' zaman zarfıdır.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat, zamir ve zarfa örnek olacak kelimeler kullanılmıştır?

• A) Artık hiçbir şeyden tat alamıyordu.
• B) Şiiri tanımlamak için binlerce cümle yazılmıştır.
• C) Sana erguvan yetiştirmek isterdim bugün.
• D) Onun ne kadar dürüst bir insan olduğunu herkes biliyor. ✓

'Onun' kişi zamiri, 'ne kadar' miktar zarfı ve 'dürüst' niteleme sıfatıdır. Bu cümlede istenen tüm türler örneklendirilmiştir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'adlaşmış sıfat' kullanılmıştır?

• A) Genç adam herkese yardım ediyordu.
• B) Yaşlılara her zaman saygı göstermeliyiz. ✓
• C) Mavi gömlek sana yakışmış.
• D) Kırık kalbini kimse onaramadı.

'Yaşlılara' sözcüğü, aslında 'yaşlı insanlara' demektir. 'İnsan' ismi düşmüş ve sıfat (yaşlı) ismin yerine geçerek adlaşmıştır. Diğer seçeneklerde sıfatlar (genç, mavi, kırık) isimleri (adam, gömlek, kalp) nitelemektedir.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer alan isimlerin tamamı tekil isimdir?

• A) Kalemler masanın üzerine dağılmıştı.
• B) Meclis bugün toplandı.
• C) Yeni bir ayakkabı aldı. ✓
• D) Ordular ilk hedefiniz Akdeniz'dir.

C seçeneğindeki 'ayakkabı' sözcüğü tekil bir isimdir ve cümlede başka bir isim bulunmamaktadır. A seçeneğinde 'kalemler' (çoğul), B seçeneğinde 'Meclis' (topluluk), D seçeneğinde ise 'ordular' (çoğul/topluluk) yer aldığı için bu cümlelerdeki isimlerin tamamı tekil değildir. Doğru cevap C seçeneğidir.

12. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'belgisiz zamir'dir?

• A) Toplantıya _herkes_ katıldı mı? ✓
• B) _Bazı_ günler canı sıkılıyordu.
• C) _Hiçbir_ çaba boşa gitmez.
• D) _Tüm_ servetini bağışladı.

'Herkes' sözcüğü insanların yerini belirsiz bir şekilde tuttuğu için belgisiz zamirdir. 'Bazı', 'hiçbir' ve 'tüm' sözcükleri isimleri (günler, çaba, servet) belirttiği için belgisiz sıfattır.

13. “Uyuşturucu _en_ değerli varlıklarınızı elinizden alır.” cümlesindeki altı çizili kelime aşağıdaki kelime türlerinden hangisini derecelendirmiştir?

• A) İsim
• B) Sıfat ✓
• C) Zamir
• D) Zarf

Cümledeki 'varlık' kelimesi isimdir. 'Değerli' kelimesi ise ismin önüne gelerek onu niteleyen bir sıfattır (Nasıl varlık? Değerli varlık). Altı çizili 'en' sözcüğü bir üstünlük/derecelendirme zarfıdır ve kendinden sonra gelen 'değerli' sıfatının miktarını belirterek onu derecelendirmiştir (Ne kadar değerli? En değerli). Soru bize kelimenin kendi türünü değil, hangi türü etkilediğini sorduğu için cevap 'Sıfat' olmalıdır.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'çoğul isim' kullanılmıştır?

• A) Askerler nöbet tutuyordu. ✓
• B) Orman yangını zor söndürüldü.
• C) Sürü ovaya doğru ilerledi.
• D) Çocuk erkenden uyandı.

'Askerler' sözcüğü '-ler' çoğul ekini alarak birden fazla varlığı karşıladığı için çoğul isimdir. 'Orman' ve 'sürü' topluluk ismi, 'çocuk' tekil isimdir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'edat' (ilgeç) kullanılmıştır?

• A) Sen de yarın erken gel.
• B) Sınavı kazandı çünkü çok çalıştı.
• C) Eve doğru yavaşça yürüdü. ✓
• D) Ne aradı ne de sordu.

C seçeneğindeki 'Eve doğru' kullanımında yer alan '-e doğru' ifadesi bir edattır. A seçeneğindeki 'de', B seçeneğindeki 'çünkü' ve D seçeneğindeki 'ne... ne' kullanımları ise bağlaçtır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'zarf-fiil' (ulaç / bağ-eylem) kullanılmıştır?

• A) Yaralanan yolcular hastaneye kaldırıldı.
• B) Evde yapacak çok işim var.
• C) Çocuk düşe kalka yürümeyi öğrendi. ✓
• D) Çalışmak başarının anahtarıdır.

Zarf-fiiller '-ken, -alı, -esiye, -ip, -ince, -erek, -dıkça, -a...-a, -madan' vb. ekleri alır ve fiili durum veya zaman yönünden belirtir. 'Düşe kalka' ikilemesi '-a...-a' ekini alarak 'nasıl öğrendi?' sorusuna cevap veren bir zarf-fiildir.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'isim-fiil' (ad-eylem) kullanılmıştır?

• A) Gelen gideni aratır derler.
• B) Onunla tanışmak istiyorum. ✓
• C) Gülerek yanımıza yaklaştı.
• D) Okunmuş kitapları rafa kaldırdı.

İsim-fiiller '-ma, -ış, -mak' ekleriyle yapılır. 'Tanışmak' sözcüğü '-mak' ekini alarak eylem anlamını koruyan bir isim olmuştur. 'Gelen' ve 'okunmuş' sıfat-fiil, 'gülerek' zarf-fiildir.

18. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'sıfat-fiil'dir?

• A) Balık _tutmak_ onun en büyük zevkiydi.
• B) Olay yerinden _kaçan_ zanlı aranıyor. ✓
• C) Eve _gelir gelmez_ uyudu.
• D) Ders _çalışmak_ için odasına çekildi.

'Kaçan' sözcüğü '-an' sıfat-fiil ekini almıştır ve 'zanlı' ismini nitelemiştir ('hangi zanlı?' -> 'kaçan zanlı'). 'Tutmak' ve 'çalışmak' isim-fiil, 'gelir gelmez' zarf-fiildir.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'durum zarfı' (hal zarfı) kullanılmıştır?

• A) Yarın yola çıkacağız.
• B) Çocuk hızlı koşuyordu. ✓
• C) Yukarı çıkıp etrafa baktı.
• D) Onu çok seviyorum.

Fiile 'Nasıl?' sorusu sorulduğunda ('Nasıl koşuyordu?' -> 'Hızlı') cevap alınır. 'Hızlı' sözcüğü fiilin durumunu belirttiği için durum zarfıdır. 'Yarın' zaman, 'yukarı' yer-yön, 'çok' miktar zarfıdır.

20. Bir hicran çölüne bıraktın beni Kalbine girdiğim yolu kopardın Yaydın üzerime yalan gölgeni Adını andığım dili kopardın Yukarıdaki dörtlükte aşağıdaki kelime türlerinden hangisi *yoktur*?

• A) Sıfat
• B) Fiil
• C) Zamir
• D) Zarf ✓

Dörtlükte sıfat ('hicran', 'yalan', 'andığım'), fiil ('bıraktın', 'kopardın') ve zamir ('beni') vardır ancak zarf bulunmamaktadır.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem edat hem bağlaç kullanılmıştır?

• A) Bir süre sadece sevdiğim şiirleri okumak isterdim.
• B) O, saf şiir için edebiyatın unutulması gerektiğine inanıyor.
• C) Edebiyatçılara karşı da biraz mesafeli ve acımasız. ✓
• D) Şiir üzerine yazdığı makaleleri okurken gülümsedim.

Doğru cevap C seçeneğidir. Dil bilgisi kurallarına göre, 'Karşı' sözcüğü edat, 'da' ve 've' sözcükleri ise bağlaçtır. Bu durum, Türkçe'deki kelime türlerinin işlevlerini ve cümle içindeki anlamsal katkılarını kavramak açısından önemli bir kuraldır.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dönüşlülük zamiri' kullanılmıştır?

• A) Bunu ben de yapabilirim.
• B) Bütün evi kendi temizlemiş. ✓
• C) Herkes aynı fikirdeydi.
• D) Onlar da davetli mi?

'Kendi' sözcüğü dönüşlülük zamiridir. Cümlede özneyi pekiştirme göreviyle kullanılmıştır. 'Bunu' işaret zamiri, 'herkes' belgisiz zamir, 'onlar' kişi zamiridir.

23. Ne demişti Tanpınar: “Büyük şairler zamanın ötesine büyük mısralarla geçer.” Ötesini bizden sonrakiler görecek. Benimki sadece bir his. Yukarıdaki paragrafta aşağıda belirtilenlerden hangisi *yoktur*?

• A) Soru zamiri
• B) Niteleme sıfatı
• C) İsim tamlaması
• D) Miktar zarfı ✓

Paragrafta 'ne' (soru zamiri), 'büyük' (niteleme sıfatı), 'zamanın ötesi' (isim tamlaması) bulunmaktadır ancak miktar zarfı yoktur.

24. 'İle' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'bağlaç' görevinde kullanılmıştır?

• A) Arkadaşı ile sinemaya gitti.
• B) Annesi ile babası tatile çıkmış. ✓
• C) Sınav kâğıdını kurşun kalem ile doldurdu.
• D) Heyecan ile yerinden fırladı.

'İle' sözcüğünün yerine cümlede 've' bağlacını getirebiliyorsak bağlaç, getiremiyorsak edattır. A seçeneğinde (birliktelik), C seçeneğinde (araç) ve D seçeneğinde (durum) yerine 've' getirilemediği için 'ile' edattır. Ancak B seçeneğinde 'Annesi ve babası' şeklinde eş görevli sözcükleri bağladığı ve yerine 've' gelebildiği için bağlaç görevindedir.

25. Hayatı kusurlarıyla yansıtan _sırlı_ bir aynanın önünde durup içimize bakarken _bizi_ _en_ çok ne _korkutur_? Gördüklerimizi dillendirecek cesarete sahip olmadığımız gerçeği mi? Yukarıdaki cümlelerde altı çizili kelimelerin türü sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde vardır?

• A) sıfat - zarf - zarf - fiil
• B) zarf - zamir - zarf - fiil
• C) zamir - zamir - sıfat - fiil
• D) sıfat - zamir - zarf - fiil ✓

Parçada 'sırlı' (sıfat), 'bizi' (zamir), 'en' (miktar zarfı) ve 'korkutur' (fiil) sözcükleri sırasıyla kullanılmıştır.