Ses Bilgisi 2

1. Aşağıdaki tek heceli sözcüklerden hangisi ünlüyle başlayan bir ek aldığında ünsüz yumuşamasına *uğrar*?

• A) Çok ✓
• B) Süt
• C) İp
• D) Saç

Tek heceli sözcüklerin birçoğu (süt, ip, saç, top, et vb.) yumuşama kuralına uymaz. (Sütü, ipi, saçı olur). Ancak 'çok' (çoğu), 'gök' (göğü), 'kap' (kabı) gibi bazı istisnalar kurala uyar ve yumuşar.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir ünsüz yumuşaması olmuştur?

• A) Bana inat mı yapıyorsun bütün bunları?
• B) Yeni aldığı kitabın sayfalarını tek tek çevirdi. ✓
• C) Beni yeterince küçük düşürdün zaten.
• D) Masanda oturup hikayeler mi yazardın?

'Kitabın' sözcüğünün kökü 'kitap'tır. Ünlüyle başlayan bir ek aldığında sondaki sert ünsüz 'p' yumuşayarak 'b' olmuştur (kitap-ın -> kitabın).

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünlü türemesi' vardır?

• A) Bu sözler onun kalbini çok kırdı.
• B) Gökyüzü bugün masmavi görünüyordu.
• C) Ayakkabısının bağcığı çözülmüş.
• D) Daracık bir sokaktan geçtiler. ✓

'Dar' sözcüğü '-cık' ekini aldığında, 'dar' ve 'cık' arasına 'a' ünlüsü girer (dar-cık -> daracık). Bu olaya ünlü türemesi denir. Diğer örnekler 'biricik', 'azıcık', 'gencecik'tir.

4. Yabancı dilden dilimize giren bazı kelimelerde yumuşama olmaz. Aşağıdakilerden hangisinde bunu örneklendiren bir kullanım vardır?

• A) Bu yapımcıyla anlaşmamız sona eriyor.
• B) Otomobili yine direğe çarpmış.
• C) On lira borç verir misin Halil abi?
• D) Milletimiz her türlü zorlukla başa çıkar. ✓

'Millet' sözcüğü yabancı kökenli olduğundan ünlüyle başlayan ek aldığında sonundaki 't' yumuşamamıştır (millet-imiz -> milletimiz).

5. Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili kelimelerden hangisinde ses değişikliği olmamıştır?

• A) Düğünde annesiyle dans _ederken_ çekilmiş bir fotoğraf vardı.
• B) Onu _gördüğün_ an ne hissettin?
• C) _Oyunculuk_, geleceğinin parçası olacak mı? ✓
• D) _Niye_ zaman kaybediyorum ki burada?

'Geleceğinin' sözcüğünde yumuşama (gelecek -> geleceği) mevcuttur. Ancak 'oyunculuk' sözcüğü (eğer altı çizili olan buysa) ek almadığı veya yapısal bir değişime uğramadığı için ses değişikliği yoktur. (Not: C seçeneğinde kökte değişim yoktur).

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşamasına örnek gösterilecek bir kullanım vardır?

• A) Son zamanlarda başıma gelmeyen kalmadı.
• B) Sabahı şerifleriniz hayırlı olsun.
• C) Bünyemiz biraz sağlam da ondan ayakta duruyoruz.
• D) Benim işi de halledecek misin ağam? ✓

'Halledecek' sözcüğünün kökü 'halletmek'tir (hal + et). Yardımcı fiilin sonundaki 't' ünsüzü, ünlüyle başlayan ek alınca yumuşayarak 'd' olmuştur (hallet-ecek -> halledecek).

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sert sessizle biten bir kelime ünlü ile başlayan bir ek aldığı halde yumuşama olmamıştır?

• A) Sevdiğim birinin kendine zarar vermesi beni üzüyor.
• B) Hukukun üstünlüğüne inanıyoruz. ✓
• C) Onun yerine gerçek sorunlara odaklanmamız gerekiyor.
• D) Hepimiz aynı paydada buluşabiliriz.

'Hukuk' sözcüğü yabancı kökenli olduğu için sonundaki 'k' sert ünsüzü, ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşamayarak yumuşama kuralına aykırılık oluşturmuştur (hukuk-un).

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünlü düşmesi' *yoktur*?

• A) Yeni bir araba almak için para biriktiriyor. ✓
• B) Fikrini herkesin içinde söylemekten çekinmedi.
• C) Göğsünde hafif bir ağrı hissetti.
• D) Karnı acıktığı için yemek yedi.

'Fikir' (fikr-i), 'göğüs' (göğs-ü) ve 'karın' (karn-ı) sözcükleri ünlüyle başlayan ek aldıklarında ikinci hecelerindeki ünlüleri kaybetmiştir. 'Yeni bir araba almak için para biriktiriyor.' cümlesinde ise ünlü düşmesi olan bir sözcük yoktur.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'türetilirken' ünlü düşmesine uğramış bir sözcük kullanılmıştır?

• A) Kahvaltı yapmadan güne başlamazdı.
• B) Çevre kirliliği günümüzün en büyük sorunudur. ✓
• C) Neden böyle davrandığını bir türlü anlamadım.
• D) Oğluyla her zaman büyük bir gurur duyuyordu.

Soru kökündeki 'türetilirken' ifadesi, ünlü düşmesinin bir 'yapım eki' (türetme eki) alma sırasında gerçekleşmesini şart koşar. • 'Çevre' sözcüğünün kökü 'çevir-' fiilidir. Sözcük '-e' yapım ekini alıp türetilirken (çevir-e > çevre) 'i' ünlüsü düşmüştür. Bu bir 'türetilirken ünlü düşmesi' örneğidir. • DİKKAT: 'Kahvaltı' (kahve-altı) ve 'böyle' (bu-öyle) sözcüklerinde de ünlü düşmesi vardır ancak bu düşme türetilirken değil, iki kelimenin birleşmesi sırasında (ünlü aşınması) olmuştur. • 'Oğluyla' (oğul-u) sözcüğünde ise ünlü düşmesi, çekim eki (iyelik eki) alma sırasında gerçekleşmiştir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-cik' eki alan sözcükte 'ünsüz düşmesi' olmuştur?

• A) Gencecik bir insandı.
• B) Azıcık çorba içebildi.
• C) Minicik elleriyle alkış tuttu. ✓
• D) Kedicik ağacın altında uyuyordu.

'Minicik' sözcüğünün kökü 'minik'tir. Sözcük '-cik' ekini aldığında sondaki 'k' ünsüzü düşer (minik-cik -> minicik) ve ünsüz düşmesi meydana gelir. Çeldirici olarak verilen 'azıcık' sözcüğünün kökü ise 'az'dır. '-cık' ekini alırken araya 'ı' ünlüsü girer (az-ı-cık) ve bu ses olayı 'ünlü türemesi' olarak adlandırılır. Benzer şekilde 'gencecik' sözcüğünde de ünlü türemesi ve ünsüz yumuşaması (genç-e-cik) vardır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz yumuşaması kuralına aykırı' bir kullanım vardır?

• A) Kitabın kapağı oldukça ilginçti.
• B) Yurdun dört bir yanı cennet gibidir.
• C) Hukukun üstünlüğüne her zaman inanmalıyız. ✓
• D) Dolabın rengi odanın rengiyle uyumsuzdu.

'Hukuk' sözcüğü 'p, ç, t, k' ile bitmesine rağmen, ünlüyle başlayan bir ek (hukuk-u) aldığında sondaki 'k' ünsüzü yumuşamaz. Bu durum genellikle tek heceli veya yabancı kökenli sözcüklerde görülür ve kurala aykırılık teşkil eder. Diğer seçeneklerde 'kitap', 'yurt', 'dolap' sözcükleri kurala uygun olarak yumuşamıştır.

12. 'Yurdumu çok seviyorum.' cümlesindeki 'yurdumu' sözcüğünde görülen ses olayı, aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vardır?

• A) Kitabımı kaybettim. ✓
• B) Seçim sonuçları açıklandı.
• C) Sınıfta uslu uslu oturdu.
• D) Aklıma birden o geldi.

'Yurdumu' sözcüğünün kökü 'yurt'tur. Ünlüyle başlayan ek alınca 't' ünsüzü 'd'ye dönüşmüş, yani 'ünsüz yumuşaması' olmuştur. 'Kitabımı' sözcüğünün kökü 'kitap'tır. Ünlüyle başlayan ek alınca 'p' ünsüzü 'b'ye dönüşmüş ve aynı ses olayı (yumuşama) yaşanmıştır.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ulama yapılmıştır?

• A) Bunu milyon kez anlatmış olmalıyım. ✓
• B) Seninle ilgisi yok, tamam mı?
• C) Dere kenarında da görmemişler.
• D) Bunlar hiç sizin yüzünüzden değildir.

Ulama, ünsüzle biten bir kelimenin ardından ünlüyle başlayan bir kelimenin gelmesidir. 'Anlatmış olmalıyım' ifadesinde 'ş' ünsüzü ile 'o' ünlüsü arasında ulama (anlatmı-şolmalıyım) vardır.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz benzeşmesi' (sertleşmesi) yoktur?

• A) O, çok seçkin bir yazardı.
• B) Yaptığı hatanın farkına vardı.
• C) Adımlarını hızlandırarak yürüdü. ✓
• D) Bana küskün olduğunu biliyorum.

Bir sözcükte birden fazla ses olayı bir arada bulunabilir. 'Yaptığı' sözcüğünde hem ünsüz benzeşmesi hem de ünsüz yumuşaması vardır. Süreç şöyledir: 'Yap-' fiiline '-dık' sıfat-fiil eki geldiğinde, p (sert) sesi yanındaki d (yumuşak) sesini sertleştirerek t'ye dönüştürür (yap-tık / benzeşme). Ardından ünlüyle başlayan ek gelince sondaki k sesi yumuşayarak ğ'ye dönüşür (yaptı-ğ-ı / yumuşama). 'Seçkin' (seç-gin) ve 'küskün' (küs-gün) sözcüklerinde de benzeşme varken, 'Adımlarını hızlandırarak yürüdü.' cümlesinde bu ses olayı bulunmamaktadır.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dudak ünsüzlerinin benzeşmesi' (nb çatışması) kuralına *uyulmamasından* kaynaklanan bir _yazım yanlışı_ vardır?

• A) Çemberin dışına çıkmamalısın.
• B) Perşembe günü yola çıkacaklar.
• C) Saklanbaç oynamayı çok severdi. ✓
• D) Kambur durmak sağlığa zararlıdır.

Türkçede 'b' ünsüzü (dudak ünsüzü) kendinden önceki 'n' ünsüzünü 'm' ünsüzüne dönüştürür. 'Saklanbaç' değil, 'saklambaç' şeklinde yazılmalıydı. Bu kurala uymamak yazım yanlışına neden olmuştur. Diğer seçenekler (Çember, Perşembe, Kambur) kurala uygun yazılmıştır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz benzeşmesi' (sertleşmesi) vardır?

• A) Gömleğinin rengi solmuş.
• B) Çiçeği vazoya özenle koydu.
• C) Kitabı bir günde okudu.
• D) Bu işe doğrusu çok şaştı. ✓

'Şaşmak' fiili '-dı' ekini aldığında, fiilin sonundaki 'ş' sert ünsüzü, 'd' yumuşak ünsüzünü sertleştirerek 't'ye çevirir (şaş-dı -> şaştı). Diğer seçeneklerde sertleşme olayı bulunmamaktadır.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili kelime türetilirken bir ünsüz kaybına uğramıştır?

• A) _Minicik_ elleriyle yazmaya çalışıyordu. ✓
• B) Sektöre dair bir _fikrim_ yoktu.
• C) Bana _bunun_ yararı dokunur, demedim hiç.
• D) Dövmeni hala _sildirmeyecek_ misin?

'Minicik' sözcüğü 'minik' isminden '-cik' ekiyle türetilirken sonundaki 'k' ünsüzü düşmüştür (minik-cik -> minicik).

18. Aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisinde herhangi bir ses olayı _yoktur_?

• A) O, bana karşı çok kötü, çok _sertti_.
• B) Onunla olmak bana zevk _vermiyordu_.
• C) _Sabah_ sporu yapmayı severdi. ✓
• D) _Yiyecek_ ve içecek alıp eve gittik.

• A'da: Sert-di -> Sertti (Ünsüz Benzeşmesi) • B'de: Ver-me-yor -> Vermiyor (Ünlü Daralması) • D'de: Ye-ecek -> Yiyecek (Ünlü Daralması ve Kaynaştırma) • C seçeneğindeki 'Sabah' kelimesinde herhangi bir ses olayı yoktur.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-yor' eki ünlü daralmasına neden olmamıştır?

• A) Seni dışarıda bekliyor.
• B) Yemeği ocağa koymuyor.
• C) Niye gerçeği söylemiyorsun?
• D) Bütün gün ders çalışıyor. ✓

Ünlü daralması, '-yor' ekinin kendinden önceki geniş ünlüleri (a, e) daraltmasıdır. 'Bekliyor' (bekle-yor -> bekliyor), 'koymuyor' (koy-ma-yor -> koymuyor), 'söylemiyor' (söyle-me-yor -> söylemiyor) sözcüklerinde daralma vardır. Ancak 'çalışıyor' sözcüğünde fiil 'çalış-' (ş) ünsüzüyle biter. Araya giren 'ı' ünlüsü daralan bir ünlü değil, yardımcı sestir. Bu nedenle daralma olmamıştır.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'y' kaynaştırma ünsüzü kullanılmıştır?

• A) Yolun kenarında durup dinlendi.
• B) Çocuk koşarak suya atladı. ✓
• C) Yeni bir elbise almak istiyor.
• D) Yavaş adımlarla ilerliyordu.

'Su' sözcüğü ünlüyle biter. '-a' yönelme ekini alırken, iki ünlü yan yana gelemeyeceği için araya 'y' kaynaştırma ünsüzü girmiştir (su-y-a). Diğer seçeneklerde 'yol', 'yeni', 'yavaş' sözcüklerindeki 'y' harfleri sözcüğün kendi kökündedir.

21. Aşağıdakilerden hangisinde kaynaştırma harfi kullanılmamıştır?

• A) Kira için belgeleri hazırlayınız.
• B) Uçak kalkmadan önce lavaboya gideyim.
• C) Dünya mutfağına büyük bir katkıdır.
• D) Araba sürerken bazen uyku bastırabiliyor. ✓

Türkçede ünlüyle biten bir kelimeye ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde araya 'y, ş, s, n' kaynaştırma harflerinden biri girer. Birinci seçenekte 'hazırla-y-ınız' kelimesinde 'y', ikinci seçenekte 'lavabo-y-a' ve 'gide-y-im' kelimelerinde 'y', üçüncü seçenekte ise 'mutfağı-n-a' kelimesinde 'n' kaynaştırma ünsüzüdür. Dördüncü seçenekteki 'bastırabiliyor' sözcüğünde yer alan 'y' sesi şimdiki zaman ekinin (-yor) kendisine aittir, kaynaştırma harfi değildir. Bu nedenle bu cümlenin hiçbir sözcüğünde kaynaştırma harfi bulunmamaktadır.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde olumsuzluk eki (-ma, -me) ünlü daralmasına _uğramamıştır_?

• A) Neden kimseyi aramıyorsun?
• B) Bu konuyu bir daha açmayacağım. ✓
• C) Beni hiç sevmiyor.
• D) Bana güvenmiyor musun?

Türkçede '-ma/-me' olumsuzluk eki, şimdiki zaman eki '-yor'u aldığında daralarak '-mı, -mi, -mu, -mü'ye dönüşür. • Ara-ma-yor -> Aramıyor (Daralmış) • Sev-me-yor -> Sevmiyor (Daralmış) • Güven-me-yor -> Güvenmiyor (Daralmış) Ancak B seçeneğindeki 'Aç-ma-yacak' (açmayacağım) sözcüğünde '-yor' eki olmadığı için daralma olmamış, 'ma' eki olduğu gibi kalmıştır.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden fazla sertleşme olayı vardır?

• A) Boyundan büyük işlere kalkışıyorsun.
• B) Etrafta her duyduğunu annesine yetiştiriyor. ✓
• C) Sizde folik asit eksikliği var.
• D) Geçmişte de demir eksikliğin oldu mu?

'Etrafta' (etraf-da -> etrafta) ve 'yetiştiriyor' (yetiş-dir-iyor -> yetiştiriyor) sözcüklerinde olmak üzere iki tane ünsüz sertleşmesi mevcuttur.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde herhangi bir ses olayı *yoktur*?

• A) Ağzından çıkanları kulağı duymuyordu.
• B) Yurdun her köşesi ayrı bir güzel.
• C) Sokağın başında onu bekledi.
• D) Bu yolu kullanarak eve dönebilirsin. ✓

Diğer seçeneklerde ses olayları mevcuttur: • A: Ağzı (düşme), Kulağı (yumuşama), Duymuyor (daralma) • B: Yurdun (yumuşama), Ayrı (düşme) • C: Sokağın (yumuşama) D seçeneğinde ise (Bu yolu kullanarak eve dönebilirsin) köklerde veya eklerde herhangi bir ses değişikliği olmamıştır.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kaynaştırma harfi' *yoktur*?

• A) Kalemin ucu kırılmış. ✓
• B) Kapısı gıcırdayarak açıldı.
• C) Arabaya binip hızla uzaklaştı.
• D) Altışar kişilik gruplara ayrıldık.

'Kapısı' (kapı-s-ı), 'arabaya' (araba-y-a) ve 'altışar' (altı-ş-ar) sözcüklerinde 's', 'y' ve 'ş' kaynaştırma harfleri kullanılmıştır. Ancak 'kalemin ucu' ifadesinde 'kalem' ünsüzle bittiği için 'in' eki doğrudan gelmiş, kaynaştırma kullanılmamıştır.