Cümle Bilgisi 4

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat tamlaması yüklemdir?

• A) Yeni aldığım keman sizindir.
• B) Gazetenin eski neredeydi acaba?
• C) Aşk öyle elde olan bir duygu mudur? ✓
• D) Annelik makamı böyledir işte su perisi.

'Elde olan bir duygu' ifadesi sıfat tamlamasıdır ve ek-fiil alarak yüklem olmuştur.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'yapıca basit' bir cümledir?

• A) Eve geldim ve yemek yedim.
• B) Yağmur yağarsa ıslanırız.
• C) Sabah erkenden yola çıktık. ✓
• D) Koşarak yanıma geldi.

Yapıca basit cümle, içinde tek bir yargı (yüklem) bulunan ve fiilimsi, 'ki' bağlacı veya şart eki içermeyen cümledir. Diğer seçenekler bağlı (A), şartlı birleşik (B) ve girişik birleşik (D) cümlelerdir.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'ki'li birleşik cümledir?

• A) Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini. ✓
• B) Evdeki hesap çarşıya uymadı.
• C) Seninki yine gelmemiş.
• D) Sokaktaki kedi acıkmıştı.

İki yargının 'ki' bağlacı ile birbirine bağlandığı cümledir. 'Duydum' (temel cümle), 'unutmuşsun' (yan cümle). Diğer seçeneklerdeki '-ki' bağlaç değil, aitlik veya sıfat yapan ektir.

4. Aşağıdakilerden hangisinde virgül kaldırılırsa cümlenin ögelerinde değişiklik meydana gelir?

• A) Çiçekler, boyunlarını yine bükmüş.
• B) Antalya, yaz mevsiminde çok sıcak oluyor.
• C) Eskici, oğlanla sokakta tartışmış. ✓
• D) İyilikten hiç anlamıyorsun, sen.

'Eskici, oğlanla sokakta tartışmış' cümlesinde 'Eskici' öznedir. Virgül kalkarsa 'Eskici oğlan' bir sıfat tamlaması olur ve özne değişir.

5. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin öznesi yoktur?

• A) O köye aşağı yoldan gidilir. ✓
• B) Senden böyle hareketler beklenmez.
• C) Bana mı taşıtacaksın bunları ?
• D) Evren Bey, en azından orayı elinde tutmayı başarabilmiş.

'O köye aşağı yoldan gidilir.' cümlesinin yüklemi edilen-geçişsiz çatılı olduğu için cümlede ne gerçek ne de sözde özne bulunur.

6. 'Bu hediyeyi _kimden_ aldın?' cümlesindeki altı çizili sözcük, hangi öğeyi buldurmaya yöneliktir?

• A) Dolaylı Tümleç ✓
• B) Özne
• C) Belirtili Nesne
• D) Zarf Tümleci

Soru 'kimden' sözcüğüyle sorulmuştur. '-den' eki alan ve 'kimden' sorusuna cevap veren öğe dolaylı tümleçtir. (Örnek Cevap: 'Annemden aldım.' -> 'Annemden' DT).

7. 'Kardeşim _sessizce_ odasına girdi.' cümlesindeki altı çizili öğe aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Özne
• B) Belirtisiz Nesne
• C) Zarf Tümleci ✓
• D) Dolaylı Tümleç

Cümlenin yüklemi 'girdi'. 'Nasıl girdi?' sorusuna 'sessizce' cevabı alınır. Bu nedenle 'sessizce' sözcüğü zarf tümlecidir.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'iç içe birleşik cümle'dir?

• A) Atatürk, 'Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.' demiştir. ✓
• B) Hava güzelse dışarı çıkarız.
• C) Yemeğini bitirip yanıma geldi.
• D) Geldim, gördüm, yendim.

Bir cümlenin (alıntı cümlenin), başka bir cümlenin öğesi (genellikle belirtisiz nesnesi) olduğu cümledir. 'Ne demiştir?' -> 'Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.' (Belirtisiz Nesne).

9. Az önce sen mi girmiştin içeri? Yukarıdaki cümlenin ögelerinin sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

• A) Özne – dolaylı tümleç – zarf tümleci – yüklem
• B) Zarf tümleci – özne – yüklem – zarf tümleci ✓
• C) Dolaylı tümleç – özne – yüklem – zarf tümleci
• D) Belirtili nesne – özne – yüklem – zarf tümleci

'Az önce' (Zarf Tümleci), 'sen' (Özne), 'girmiştin' (Yüklem), 'içeri' (Yer-yön zarfı/Zarf Tümleci). Sıralama: ZT - Ö - Y - ZT.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi 'söz öbeği' (kelime grubu) değildir?

• A) O, çok çalışkan bir öğrenciydi.
• B) Annem dün akşam fark etti.
• C) Bebek mışıl mışıl uyuyordu. ✓
• D) Kapıyı açan kişi oydu.

'Bebek mışıl mışıl uyuyordu' cümlesinde yüklem 'uyuyordu' tek bir sözcükten oluşmuştur ve söz öbeği değildir. 'Çok çalışkan bir öğrenciydi' yüklemi bir sıfat tamlamasıdır (söz öbeği), 'fark etti' yüklemi birleşik fiildir (söz öbeği), 'oydu' yüklemi ise ek fiil almış bir zamirdir. 'Mışıl mışıl' bu cümlede zarf tümlecidir, yüklem değildir.

11. 'Yaşlı adam, torununa masal anlatıyordu.' cümlesinin öğe dizilişi hangisidir?

• A) Özne - Dolaylı Tümleç - Belirtisiz Nesne - Yüklem ✓
• B) Özne - Belirtili Nesne - Zarf Tümleci - Yüklem
• C) Zarf Tümleci - Özne - Belirtisiz Nesne - Yüklem
• D) Belirtisiz Nesne - Özne - Yüklem

Yüklem: anlatıyordu (Kim? Yaşlı adam - Özne). Kime anlatıyordu? -> torununa (Dolaylı Tümleç). Ne anlatıyordu? -> masal (Belirtisiz Nesne).

12. 'Ahmet dün _kimi_ aramış?' cümlesindeki altı çizili sözcük, hangi öğeyi buldurmaya yöneliktir?

• A) Özne
• B) Belirtili Nesne ✓
• C) Dolaylı Tümleç
• D) Zarf Tümleci

Soru 'kimi' sözcüğü ile sorulmuştur. 'Kimi?' sorusu cümlenin belirtili nesnesini buldurur. (Örnek Cevap: 'Ayşe'yi aramış.' -> 'Ayşe'yi' B'li N).

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'olumsuz soru cümlesi'dir?

• A) Neden gelmediğini söyledi mi?
• B) Bu saatte dışarı çıkılır mı?
• C) Onu hiç aramadın mı? ✓
• D) Yarın hava güzel olacak mı?

Cümle hem olumsuzluk eki (-ma) hem de soru eki (-mı) almıştır. 'Aramadın' olumsuz, 'aramadın mı?' olumsuz soru cümlesidir.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'sıralı cümle'dir?

• A) At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır. ✓
• B) Ne aradı ne de sordu.
• C) Seni görünce mutlu oldum.
• D) Başarı, düzenli çalışmaktır.

Birden fazla yüklemli cümlenin (yargının) virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanmasıyla oluşan cümledir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'nesne' (belirtili veya belirtisiz) *yoktur*?

• A) Annem pazardan elma aldı.
• B) Kardeşim sessizce uyuyordu. ✓
• C) Öğretmen konuyu anlattı.
• D) Babam gazeteyi okudu.

'Uyuyordu' yüklemi geçişsiz bir fiildir, 'neyi, kimi, ne' sorularına cevap vermez. Bu nedenle cümlede nesne yoktur. Diğer cümlelerde 'elma' (BN), 'konuyu' (B'li N) ve 'gazeteyi' (B'li N) nesnedir.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru, yüklemi buldurmaya yöneliktir?

• A) Bu telefon denen şey nasıl kullanılır?
• B) Saatini kim sakladı?
• C) Ben nerede hata yaptım?
• D) Oraya yürünerek gidilir mi? ✓

'Oraya yürünerek gidilir mi?' cümlesinde soru eki 'mi' yüklemden sonra gelmiştir ve yüklemi buldurmaya veya onaylatmaya yöneliktir.

17. 'Hiçbir başarı tesadüf değildir.' cümlesinin öğeleri ve türü için hangisi doğrudur?

• A) Özne - Yüklem / Fiil Cümlesi / Olumlu
• B) Özne - Yüklem / İsim Cümlesi / Olumsuz ✓
• C) Nesne - Zarf Tümleci - Yüklem / İsim Cümlesi / Olumsuz
• D) Özne - Zarf Tümleci - Yüklem / Fiil Cümlesi / Olumlu

Yüklem: tesadüf değildir (İsim + değil ek-fiili). Özne: Hiçbir başarı (bölünmez bir sıfat tamlamasıdır). Cümle Özne ve Yüklemden oluşur. Yüklemi isim soylu ('tesadüf') olduğu için 'İsim Cümlesi'dir. 'değil' sözcüğü olduğu için 'Olumsuz' bir cümledir.

18. Fiil cümlelerinde vurgu, yüklemden hemen önceki öğededir. Buna göre 'Kardeşim, yarın uçakla İstanbul'a gidecek.' cümlesinde hangi öğe vurgulanmıştır?

• A) Özne (Kardeşim)
• B) Zarf Tümleci (yarın)
• C) Zarf Tümleci (uçakla)
• D) Dolaylı Tümleç (İstanbul'a) ✓

Yüklem 'gidecek' (fiil) sözcüğüdür. Yüklemden hemen önceki öğe 'İstanbul'a' (Dolaylı Tümleç) olduğu için vurgu bu öğededir.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'girişik birleşik cümle'dir?

• A) Güneş açtı ama hava soğuktu.
• B) Konuşan kişiyi tanıyamadım. ✓
• C) Dedi ki yarın gelecekmiş.
• D) Çok çalıştı, sonunda başardı.

İçinde fiilimsi (sıfat-fiil, zarf-fiil, isim-fiil) bulunan ve tek yüklemi olan cümleye girişik birleşik cümle denir. 'Konuşan' sözcüğü sıfat-fiildir.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'yan cümlecik' (fiilimsi grubu), 'belirtili nesne' görevindedir?

• A) Evden çıkarken ışıkları kapattı.
• B) Çalışmak, başarının ilk adımıdır.
• C) Bana gülümsemesini unutamıyorum. ✓
• D) Ders bitince kantine gittiler.

Yüklem: unutamıyorum. 'Neyi unutamıyorum?' -> 'Bana gülümsemesini' (İsim-fiil grubu). Yan cümlecik cümlenin belirtili nesnesi olmuştur.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'bağlı cümle'dir?

• A) Hava soğuktu, dışarı çıkmadı.
• B) Hava soğuktu ama yine de dışarı çıktı. ✓
• C) Hava soğuk olduğu için dışarı çıkmadı.
• D) Hava çok soğuktu.

Birden fazla yüklemli cümlenin 'ama, fakat, ve, çünkü, veya' gibi bir bağlaçla bağlanmasıyla oluşan cümledir.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'sözde soru cümlesi'dir? (Cevap beklemeyen)

• A) Bu soruyu kim çözdü?
• B) Akşam ne yiyeceğiz?
• C) Benimle böyle konuşmaya nasıl cesaret edersin! ✓
• D) Saat kaçta buluşuyoruz?

Soru şeklinde olmasına rağmen cevap beklemeyen, duyguyu (şaşırma, kızma, rica vb.) pekiştiren cümledir. Diğer seçenekler gerçek bir cevap bekleyen sorulardır.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'yan cümlecik' (fiilimsi grubu), 'özne' görevindedir?

• A) Onunla konuşmak bana iyi geldi. ✓
• B) Koşarak yanıma gelmesini bekledim.
• C) Eski günleri hatırlayan kalmadı.
• D) Yalan söyleyeni kimse sevmez.

Yüklem: iyi geldi. 'İyi gelen ne?' -> 'Onunla konuşmak' (İsim-fiil grubu). Yan cümlecik (isim-fiil grubu) cümlenin öznesi olmuştur.

24. 'Dün okula gitmedim.' cümlesinin yapıca ve anlamına göre türü hangisidir?

• A) Basit - Olumlu
• B) Birleşik - Olumlu
• C) Basit - Olumsuz ✓
• D) Sıralı - Olumsuz

Cümlede tek yargı vardır ve fiilimsi yoktur, bu nedenle 'basit' yapılıdır. '-me' olumsuzluk ekini aldığı için 'olumsuz' anlamlıdır.

25. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde zarf tümleci kullanılmıştır?

• A) Birçok kimsenin yüzü yaralandı.
• B) Pencereden giren bu göz kamaştırıcı ışık cümbüşü evin duvarına vuruyordu.
• C) Sana soracağım bir sürü şey vardı.
• D) Kedi korkmuş, acı acı miyavlıyordu. ✓

D seçeneğinde yer alan 'acı acı' ikilemesi, eylemin durumunu belirttiği ('Nasıl miyavlıyordu?' sorusuna cevap verdiği) için zarf tümlecidir. B seçeneğinde yer alan 'evin duvarına' ifadesi ise yönelme hâl eki (-a) aldığı ve yüklemi yer bakımından tamamladığı için zarf tümleci değil, dolaylı tümleçtir (yer tamlayıcısı).