Cümle Bilgisi 3

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin türüne göre 'isim cümlesi'dir?

• A) Bugün hava çok güzeldi. ✓
• B) Herkes sessizce onu dinliyordu.
• C) Akşam olmadan eve döndü.
• D) Yıllar sonra onu görmüş.

Yüklemi isim veya isim soylu (sıfat, zamir vb.) bir sözcük olan cümledir. 'Güzeldi' yüklemi ek-fiil almış bir isim (sıfat)tır. Diğer cümlelerin yüklemleri (dinliyordu, döndü, görmüş) fiildir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem 'yanlış' gösterilmiştir? ( / işareti ayırma noktasıdır)

• A) Burası, / rüzgârın hiç kesilmediği bir yerdi.
• B) Babasından kalan mirasla / rahat etti.
• C) Çocuk, odasında sessizce / uyuyordu.
• D) O, sınıfın en çalışkan / öğrencisiydi. ✓

A seçeneğinde 'rüzgârın hiç kesilmediği bir yerdi' sıfat tamlamasıdır ve bölünmeden yüklem olmuştur. B seçeneğinde 'rahat etti' yardımcı eylemle kurulan birleşik fiildir ve bütündür. C seçeneğinde 'uyuyordu' tek kelimelik çekimli bir fiildir ve ayraçla doğru ayrılmıştır. D seçeneğinde ise cümlenin yüklemi olan kısım 'sınıfın en çalışkan öğrencisiydi' isim tamlamasıdır. Tamlamalar ögelere ayrılırken bölünemez, bu nedenle ayraç tamlamanın arasına girdiği için yüklem yanlış gösterilmiştir.

3. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde ögelerin dizilişi sırasıyla özne/nesne/dolaylı tümleç/yüklem şeklindedir?

• A) Çünkü kelimeyi hiç duralamadan yazıvermişti.
• B) Bu hali görünce birdenbire ellerini hayranlıkla kavuşturdu.
• C) Ufuk penceresinden bakılınca içerisi görülür.
• D) Abim gözlerini yukarıya dikmişti. ✓

'Abim' (Özne), 'gözlerini' (Belirtili Nesne), 'yukarıya' (Dolaylı Tümleç / Yer Tamlayıcısı - 'a' yönelme eki aldığı için), 'dikmişti' (Yüklem).

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'anlamca' diğerlerinden *farklıdır*?

• A) Bu soru hiç de kolay değil.
• B) Söylediklerimin nesi yanlış? ✓
• C) Oraya gitmek istemiyorum.
• D) Bakkalda ekmek kalmamış.

Diğer üç seçenek 'değil', '-mı', '-mamış' ekleriyle olumsuz cümlelerdir. 'Söylediklerimin nesi yanlış?' cümlesi ise 'hiçbir şeyi yanlış değil' anlamı taşıyan, biçimce soru, anlamca olumlu bir cümledir. Veya 'bir şey yanlış' anlamı taşıyan olumlu soru cümlesi.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'gizli özne' vardır?

• A) Okul müdürü bir konuşma yaptı.
• B) Dün akşam size gelemedim. ✓
• C) Misafirler az önce geldi.
• D) Saksıdaki çiçekler kurumuş.

Cümlede yazılı olarak bulunmayan, ancak yüklemdeki şahıs ekinden anlaşılan öznedir. 'Gelemedim' yüklemi, 'Kim gelemedi?' -> 'Ben' (Gizli Özne). Diğer cümlelerin özneleri (Okul müdürü, Misafirler, Saksıdaki çiçekler) açıktır.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ara söz', 'özne'nin açıklayıcısıdır?

• A) O gün, pazar günü, evde kimse yoktu.
• B) Kardeşimi, canımdan çok sevdiğimi, asla üzmem.
• C) Bu adam, komşumuz Ahmet Bey, çok iyi bir insandır. ✓
• D) Oraya, okulun bahçesine, bir fidan diktik.

'Bu adam' cümlenin öznesidir. 'Komşumuz Ahmet Bey' ara sözü, 'bu adam'ın kim olduğunu açıklayarak öznenin açıklayıcısı olmuştur.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ara söz' kullanılmıştır?

• A) Sınavı kazandı çünkü çok çalıştı.
• B) Annem en sevdiğim yemeği yapmış.
• C) Doğduğu şehre, İzmir'e, yıllar sonra dönmüştü. ✓
• D) Bu araba gerçekten çok hızlı.

Ara söz, cümlede bir öğenin açıklayıcısı olarak kullanılan veya cümleden bağımsız bir duygu belirten, iki virgül (veya iki kısa çizgi) arasına alınan bölümdür. 'İzmir'e' sözü, 'doğduğu şehre' (Dolaylı Tümleç) öğesinin açıklayıcısıdır.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisi öğe dizilişine göre 'devrik (kuralsız)' bir cümledir?

• A) Çocuklar bahçede oyun oynuyor.
• B) Uzun bir aradan sonra döndü memleketine. ✓
• C) Bu kitap çok sürükleyiciydi.
• D) Sınav sonuçları dün açıklandı.

Yüklemi sonda olmayan (başta veya ortada olan) cümledir. 'Döndü' yüklemi cümlenin ortasında yer almaktadır.

9. Aşağıdaki cümlelerde bulunan isim tamlamalarından hangisi özne görevindedir?

• A) Kebap şişi ateşin üzerinde dönmekteydi. ✓
• B) Kulenin önüne gelince içinden bir tereddüt geçti.
• C) O sırada elinin içini gösterdi.
• D) Helezon biçimi merdiveni tırmanmaya başladı.

'Kebap şişi' belirtisiz isim tamlamasıdır ve bu cümlede 'dönmekteydi' yükleminin öznesi görevindedir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'yapıca' diğerlerinden *farklıdır*?

• A) Kitap okumayı çok seviyorum.
• B) Güneş doğmadan yola çıktık.
• C) Bu konuyu hiç anlamadım. ✓
• D) Gülünce yüzü aydınlanıyordu.

'Kitap okumayı', 'güneş doğmadan' ve 'gülünce' ifadeleri fiilimsi (isim-fiil, zarf-fiil) içerdiği için bu cümleler girişik birleşik cümledir. 'Bu konuyu hiç anlamadım.' cümlesinde ise fiilimsi veya başka bir yargı yoktur, bu nedenle basit yapılıdır.

11. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde nesne kullanılmamıştır?

• A) Bunun dillere destan tadını biliyor musun?
• B) Onunla konuşurken kontrolü kaybediyordu.
• C) Paranızı nasıl değerlendiriyorsunuz Sevgi Hanım?
• D) Yeni aldığım pantolon bir yıkamada soldu. ✓

'Yeni aldığım pantolon' (Özne) 'bir yıkamada' (ZT) 'soldu' (Yüklem). Cümlede nesne yoktur.

12. Aşağıdaki cümlelerden hangisi sadece özne ve yüklemden oluşmuştur?

• A) Küçük hanımlar onun orada oluşunu bile fark etmemişler.
• B) Zaman zaman yanaklarından bir utanç kırmızılığı, gözlerinden bir öfke parıltısı geçiyordu.
• C) Bu bakışlarda aynı zamanda mutluluk ve sevgi de vardı.
• D) İstanbul, binlerce yıllık tarihi bir şehirdir. ✓

'İstanbul' (Özne) 'binlerce yıllık tarihi bir şehirdir' (Yüklem). Cümle sadece bu iki ögeden oluşmuştur.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'biçimce olumlu, anlamca olumsuz' bir cümledir?

• A) Seni sevmiyor değilim.
• B) Bu işi yapacak gücüm yok.
• C) Ne arar ne sorar oldu! ✓
• D) Onunla görüşmek istemiyorum.

Cümlede 'değil, yok, -me, -maz' gibi olumsuzluk unsuru (biçim) yoktur. Ancak 'Ne arar ne sorar' ifadesi 'aramaz ve sormaz' (olumsuz) anlamı taşımaktadır.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'sıralı cümle'dir?

• A) Eve geldi ve hemen uyudu.
• B) Güneş batınca hava serinledi.
• C) Kapı açıldı, içeriye soğuk bir hava girdi. ✓
• D) Beni aradığını duydum.

Birden fazla yüklemli cümlenin virgül veya noktalı virgül ile birbirine bağlanmasıyla oluşan cümledir. C şıkkında 'açıldı' ve 'girdi' yüklemleri virgülle sıralanmıştır.

15. Aşağıdaki sorulardan hangisi dolaylı tümleci buldurmaya yöneliktir?

• A) Sen bu çocukla nasıl tanıştın?
• B) Aslı’nın kemanı ne zaman kırıldı?
• C) Sence burada daha kadar kalacağız?
• D) O eski arabayı kimden aldınız? ✓

'Kimden?' sorusu '-den' hal ekini aldığı için dolaylı tümleci (yer tamlayıcısını) buldurmaya yöneliktir.

16. 'Babam _pazardan elma_ aldı.' cümlesinde altı çizili bölüm sırasıyla hangi ögelerden oluşmaktadır?

• A) Zarf Tümleci - Belirtili Nesne
• B) Dolaylı Tümleç - Özne
• C) Dolaylı Tümleç - Belirtisiz Nesne ✓
• D) Özne - Belirtisiz Nesne

• Yüklem: 'aldı' (Yüklem) • Özne: Alan kim? -> 'Babam' (Özne) • 1. Öge (pazardan): Nereden aldı? -> Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı) • 2. Öge (elma): Ne aldı? -> Belirtisiz Nesne • Not: 'Elma' sözcüğü ismin -i hal ekini almadığı için belirtili değil, belirtisiz nesnedir.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'cümle dışı unsur' (CDU) kullanılmıştır?

• A) Eyvah, anahtarı evde unuttum! ✓
• B) Bu konu sandığından daha zor.
• C) Yarın mutlaka gelmelisin.
• D) Bütün gün ders çalıştı.

Cümlenin herhangi bir öğesi olmayan, genellikle seslenme (ünlem) veya ara söz şeklinde kullanılan ifadelerdir. 'Eyvah' sözcüğü bir ünlemdir ve cümlenin öğelerine dahil edilmez.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'eksiltili cümle'dir?

• A) Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan... ✓
• B) Her şey yolundaydı.
• C) Neden gelmediğini bilmiyorum.
• D) Hava kararmıştı.

Yüklemi olmayan, okuyucunun zihninde tamamlanması beklenen cümledir. Bu tür cümlelerin sonuna genellikle üç nokta (...) konur.

19. “İkiniz de güç ve hız testine girdikten sonra başarılı oldunuz.” cümlesi, ögeleri ve ögelerin sıralanışı yönünden aşağıdakilerden hangisiyle özdeştir?

• A) Onunla yan yana olmaktan gurur duyuyorum.
• B) Bu sınavı geçmek gerçekten zor. ✓
• C) Hâlâ ne olduğunu anlayamadı.
• D) Başka seçeneklerin ve zamanın var.

Örnek cümle: 'İkiniz de' (Özne) - '...girdikten sonra' (Zarf Tümleci) - 'başarılı oldunuz' (Yüklem). B seçeneği: 'Bu sınavı geçmek' (Özne) - 'gerçekten' (Zarf Tümleci) - 'zor(dur)' (Yüklem).

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'bağımlı sıralı' bir cümledir?

• A) Kardeşim içeri girdi, montunu astı. ✓
• B) Yağmur yağdı, seller aktı.
• C) Herkes sustu, öğretmen konuşmaya başladı.
• D) Ben geldim, sen gittin.

Sıralı cümleyi oluşturan yargılar arasında en az bir öğe (özne, nesne, tümleç) ortaksa buna bağımlı sıralı cümle denir. 'Girdi' (kim? kardeşim), 'astı' (kim? kardeşim). Özne ortaktır.

21. İsim cümlelerinde vurgu yüklemin kendisindedir. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde vurgu yüklemdedir?

• A) Annem dün akşam geldi.
• B) Bu araba gerçekten çok güzeldir. ✓
• C) Hızla içeri girdi.
• D) Konuyu oldukça iyi anladım.

'Çok güzeldir' yüklemi bir sıfat grubudur (isim soyludur). İsim cümlelerinde vurgu yüklemin üzerindedir. Diğer seçenekler fiil cümlesidir ve vurgu yüklemden önceki öğededir (dün akşam, içeri, iyi).

22. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi isim tamlamasıdır?

• A) İşlemenin üzerinde bizim yaylamızın resmi var.
• B) Tavırlarındaki soğuk, baygın halin annesinden daha iyi farkındaydı. ✓
• C) Konuşmasında küskün bir eda vardı.
• D) Aslında ben de eskiden bu fikirdeydim.

'Tavırlarındaki soğuk, baygın halin annesinden daha iyi farkındaydı' cümlesinde yüklem 'farkındaydı' sözcüğüdür ve bir isim tamlamasının parçasıdır (halin farkı).

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin türüne göre 'fiil cümlesi'dir?

• A) Başarının anahtarı çalışmaktır.
• B) En sevdiği renk maviymiş.
• C) Kapının önündeki arabaydı.
• D) Bütün gün yağmur yağdı. ✓

Yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir. 'Yağdı' sözcüğü çekimli bir fiildir. 'Çalışmaktır' (isim-fiil), 'maviymiş' (isim) ve 'arabaydı' (isim) isim cümlesi oluşturur.

24. “Sen de _benim gibi_ unutma.” cümlesindeki altı çizili bölümün oluşturduğu öge aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Özne
• B) Belirtisiz nesne
• C) Zarf tümleci ✓
• D) Belirtili nesne

'Benim gibi' edat grubu, 'unutma' eyleminin durumunu/nasıl yapılacağını belirttiği için zarf tümleci görevindedir.

25. “Soğuk suyu _kupayla_ içti.” cümlesindeki altı çizili ögenin özdeşi aşağıdakilerden hangisinde yoktur?

• A) Elindeki çantayla pikniğe gitti.
• B) Saat nasıl işliyor?
• C) Otobüs durağında hareketsiz bekliyordu.
• D) Simya ilmiyle uğraşanların kullandıkları masa arasında, cam maske gördü. ✓

'Kupayla' sözcüğü edat (araç) tümleci veya durum zarfı görevindedir. E seçeneğindeki 'masa arasında' ifadesi ise yer bildiren dolaylı tümleçtir, özdeş değildir.