Türkiye'nin Nüfusu ve Yerleşme Özellikleri 3

1. Türkiye'ye ait nüfus piramidinin en alt basamağını oluşturan taban kısmının son yıllarda kararlı bir şekilde içeriye doğru daralması, öncelikle hangi demografik sürecin kanıtıdır?

• A) Doğum oranlarının azaldığının ✓
• B) Ortalama yaşam süresinin kısaldığının
• C) Yaşlı nüfusun azaldığının
• D) Dış göç oranlarının tırmandığının

Nüfus piramitlerinin taban bloku (0-4 yaş aralığı) sisteme yeni katılan bebek sayısını gösterir. Tabanın daralması, kadın başına düşen canlı doğum sayısının ve genel doğurganlık oranlarının hızla düştüğünü ispatlar.

2. Yükseköğrenim görmüş, kendi uzmanlık alanında derinleşmiş nitelikli iş gücünün, kariyer ve yaşam standartlarını yükseltmek amacıyla başka ülkelere kalıcı olarak yerleşmesine ne ad verilir?

• A) Beyin göçü ✓
• B) Mevsimlik göç
• C) İç göç
• D) Kademeli göç

Doktorlar, yazılımcılar, mühendisler ve bilim insanları gibi üst düzey eğitim almış uzman kadroların daha iyi Ar-Ge ve ekonomik imkanlar sunan ülkelere gitmesi coğrafyada 'beyin göçü' olarak tanımlanır.

3. Türkiye demografisinin cumhuriyetten günümüze kadar olan tarihsel gelişim dinamikleri incelendiğinde, aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

• A) 1927 yılında kadın nüfus oranı erkek nüfustan yüksektir.
• B) 1945 yılında nüfus artış hızının azalmasında II. Dünya Savaşı etkilidir.
• C) Nüfus artış hızının en düşük olduğu yıl 2020'dir. ✓
• D) 1990'dan sonra kentleşme ve kadın istihdamı artış hızını azaltmıştır.

Türkiye tarihinin yıllık nüfus artış hızının en düşük olduğu yıl 2020 (binde 5,5) değil, binde 1,1'lik rekor düşüşün yaşandığı 2023 yılıdır. ⚠️ Dikkat: Eski ders kaynaklarında en düşük yıl 1945 veya 2020 olarak geçebilir. Fakat TÜİK'in en güncel verilerine göre Cumhuriyet tarihinin nüfus artış hızının en düşük olduğu yıl 2023 yılıdır (binde 1,1).

4. 1960'lı yıllardan itibaren Devlet Planlama Teşkilatı'nın (DPT) kurulması ve kalkınma planlarının devreye girmesi, Türkiye'nin nüfus politikasında nasıl bir eksen kaymasına yol açmıştır?

• A) Nüfus artışına müdahale etmemiştir.
• B) Etnik nüfus yapısını değiştirmeye çalışmıştır.
• C) Nüfus artış hızını yavaşlatıcı politikalara geçiş yapmıştır. ✓
• D) Nüfus artışını hızlandırmaya devam etmiştir.

1960 yılında Devlet Planlama Teşkilatı'nın (DPT) kurulmasıyla başlatılan ve 1963 1. Beş Yıllık Kalkınma Planı ile devam eden süreçte, hızlı nüfus artışının ekonomik büyümeyi olumsuz etkilediği saptanmıştır. Bu çalışmalar neticesinde 1965 yılında çıkarılan Nüfus Planlaması Kanunu ile Türkiye nüfus artış hızını yavaşlatıcı (azaltıcı) politikalara resmen geçiş yapmıştır. 💡 Bilgi: Sorudaki '1960'lı yıllardan itibaren' ifadesi 1960-1969 sürecini (DPT'nin kuruluşu olan 1960 ve Kanun'un çıktığı 1965 yıllarını kapsayan dönemi) ifade etmektedir.

5. İç göç dalgalarında 'tarımda makine kullanımının yaygınlaşmasıyla insan gücüne dayalı istihdamın daralması' önemli bir itici güçtür. Bu gerekçeyle toprağını bırakıp şehre göç eden bir aile, aşağıdaki şehirlerin hangisinden yola çıkmış olamaz?

• A) Trabzon ✓
• B) Yozgat
• C) Sivas
• D) Şanlıurfa

Trabzon ve çevresi aşırı dağlık, engebeli ve sarp yamaçlardan oluştuğu için tarlalarda traktör veya biçerdöver gibi büyük makinelerin kullanımı topoğrafik olarak imkansızdır. Dolayısıyla makineleşmeye bağlı göç düz arazilere sahip iç bölgelerde görülür.

6. Aktif çalışan nüfusun ekonomik faaliyet kollarına dağılımında, üçüncül ekonomik faaliyetler (hizmet sektörü) kapsamında yer almayan meslek dalı hangisidir?

• A) Otomobil fabrikasında çalışan işçi ✓
• B) Şehirlerarası otobüs şoförü
• C) Otelde çalışan housekeeping
• D) Bankada çalışan iktisatçı

Lojistik, turizm, bankacılık ve eğitim gibi doğrudan bir ürün üretmeyip hizmet sunan kollar üçüncül faaliyettir. Otomobil montaj hattındaki fabrika işçisi ise hammaddeyi işleyip mamul madde ürettiği için ikincil (sanayi) sektöre dahildir.

7. I. Elbistan, Tavşanlı, Yatağan II. Ilgın, Sorgun, Alaşehir III. Mersin, Samsun IV. Van, Ayvalık, Ürgüp Yukarıda karakteristik ekonomik dinamiklerine göre gruplandırılan şehirlerin büyümesinde lokomotif rol oynayan fonksiyonel faktörlerden biri aşağıdakilerden hangisi değildir?

• A) Tarım ziraati faaliyetleri
• B) Maden ve enerji kaynakları
• C) Uluslararası ve bölgesel turizm
• D) İdari yönetim ✓

I. grup madencilik ve buna bağlı enerji kaynakları; II. grup verimli ovalarıyla tarım; III. grup liman, sanayi ve ticaret; IV. grup ise tamamen turizm odaklı gelişen şehirleri kapsar. Bu şehirlerin hiçbirinde büyümenin ana lokomotifi idari (başkent veya devlet yönetim merkezi olma) fonksiyonu değildir. Bu nedenle doğru cevap D seçeneğidir.

8. Anadolu coğrafyası prehistorik dönemlerden beri yerleşim izleri taşır. Aşağıdaki arkeolojik ve antik yerleşim alanlarından hangisi, insanların göçebe olarak avcılık-toplayıcılık yaptığı 'Paleolitik Çağ' kalıntıları barındırması yönüyle diğerlerinden ayrılır?

• A) Çayönü
• B) Göbeklitepe
• C) Karain ✓
• D) Çatalhöyük

Antalya'daki Karain Mağarası, insanların yerleşik hayata geçmediği Eski Taş (Paleolitik) Çağı'na ait Türkiye'deki en nadide yerleşim alanıdır. Çayönü, Göbeklitepe ve Çatalhöyük ise tarımın ve yerleşikliğin başladığı Neolitik Çağ'a aittir.

9. Doğu Anadolu Bölgesi'nin, Türkiye nüfus haritasında kilometrekareye düşen insan sayısı bakımından en tenha ve seyrek nüfuslu alan olmasının ana fiziki gerekçesi hangisidir?

• A) Bitki örtüsünün gür ormanlardan oluşması
• B) Tarım alanlarının çok verimli olması
• C) Akarsu ağının çok zayıf kalması
• D) Zorlu iklim koşulları ve engebeli yer şekilleri ✓

Bölgenin ortalama rakımının çok yüksek olması, sarp engebelilik ve kış mevsiminin çok uzun, dondurucu geçmesi ekonomik faaliyetleri, tarımı ve ulaşımı sınırlandırdığı için nüfus yoğunluğunu dip seviyelere çekmiştir.

10. 2012 yılında kabul edilen 6360 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, Türkiye'deki resmi nüfus istatistiklerinde nasıl bir yapısal değişime neden olmuştur?

• A) Nüfus artış hızını yavaşlatmıştır.
• B) Yıllık göç hareketlerini durdurmuştur.
• C) Kırsal nüfus oranını kağıt üzerinde düşürmüştür. ✓
• D) Sadece İstanbul'un nüfusunu etkilemiştir.

Bu yasa ile büyükşehir statüsündeki 30 ilin tüm köy ve belde tüzel kişilikleri kaldırılıp mahalleye dönüştürülmüştür. Bu durum, insanların yaşam tarzı değişmemesine rağmen yasal istatistiklerde kırsal nüfusu azaltıp kentsel nüfusu uçurmuştur.

11. Bir ülkede nüfus artış hızının, ekonomik büyüme hızının çok üzerinde seyretmesinin ülke ekonomisine getireceği olumsuz yükler arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

• A) Kalkınma hızının düşmesi
• B) Demografik yatırımların artması
• C) İş gücü potansiyelinin artması ✓
• D) İthalatın artması

Nüfusun artmasıyla genç ve dinamik iş gücü potansiyelinin tırmanması, doğru istihdam politikalarıyla üretime dönüştürülebilecek pozitif bir ekonomik üretim faktörüdür; doğrudan olumsuz bir yük olarak kabul edilmez.

12. Nüfus coğrafyasında bir ülkenin veya bölgenin 'fizyolojik nüfus yoğunluğu' parametresi neyi sembolize eder?

• A) Sadece çiftçi nüfusun tarım alanlarına bölünmesidir.
• B) Şehirli nüfusun sanayi alanlarına bölünmesidir.
• C) Toplam nüfusun tarım alanlarına bölünmesidir; toprağın ne kadar insanı beslediğini gösterir. ✓
• D) Toplam nüfusun kıyı çizgisi uzunluğuna bölünmesidir.

Fizyolojik yoğunluk, bir ülkedeki toplam tüketici nüfusun, o ülkenin gıda ürettiği ekili-dikili alanlarına bölünmesidir. Tarım arazileri üzerindeki fiili nüfus beslenme baskısını ölçer.

13. Türkiye'deki köy altı yerleşmelerinin ortaya çıkışında hayvancılık veya dönemsel tarım faaliyetleri etkilidir. Bnesne yer şekilleri, iklim ve bölgesel hayvancılık kültürleri düşünüldüğünde, aşağıdaki köy altı yerleşme türlerinden hangilerinin aynı coğrafi bölge veya dağ silsilesi üzerinde bir arada yaygın olarak kurulması beklenir?

• A) Yayla - Güzle - Oba ✓
• B) Dalyan - Kom - Divan
• C) Divan - Ağıl - Bağ evi
• D) Dalyan - Mezra - Güzle

Yüksek dağ yamaçlarındaki yaylalar, yaylaya çıkış ve dönüş dönemlerinde geçiş basamağı olan güzle yerleşmeleri ve göçebe hayvancılık çadırlarından oluşan oba yerleşmeleri, özellikle Akdeniz'deki Toroslar ve Karadeniz'deki Kuzey Anadolu dağ kuşaklarında birbirini tamamlayan unsurlar olarak bir arada yaygın biçimde kurulur. Diğer şıklarda ise deniz kıyısı (dalyan) ile iç kesim (kom, mezra, divan) kavramları birbirine karıştırılmıştır.

14. Ekonomik olarak aktif olmayan yaş gruplarını ifade eden 'Bağımlı Nüfus' dengesi, Türkiye'nin son yıllardaki demografik dönüşümünde nasıl bir eğilim içerisindedir?

• A) Çocuk bağımlı oranı azalmakta, yaşlı bağımlı oranı artmaktadır. ✓
• B) Her iki oran da hızla artmaktadır.
• C) Her iki oran da hızla azalmaktadır.
• D) Uluslararası göç nedeniyle dengede kalmaktadır.

Doğum hızının düşmesiyle piramidin altındaki çocuk bağımlı nüfus payı gerilemektedir. Beslenme ve sağlık imkanlarının iyileşmesiyle ortalama ömür uzadığı için tepedeki yaşlı bağımlı nüfus yükü ise tırmanışa geçmiştir.

15. Akdeniz Bölgesi sınırlarında yer alan Teke ve Taşeli Platoları'nın, iklim şartları elverişli olmasına rağmen Türkiye'nin en seyrek nüfuslu alanları arasında yer almasının temel nedeni hangisidir?

• A) Yağışın yetersiz olması
• B) Ulaşım ağlarının kavşağında bulunması
• C) Yeraltı madenlerinin işletilememesi
• D) Arazinin engebeli ve karstik olması ✓

Bu platolar kalın kalker (kireç taşı) tabakalarından oluşur. Karstik erime nedeniyle yüzey suları yer altına sızar ve yüzey kupkuru kalır. Sarp engebelilik ve sığ toprak yapısı tarımı engellediği için yerleşim son derece seyrektir.

16. İstanbul metropolünün nüfus miktarının ve yoğunluğunun diğer tüm şehirleri katlayarak ekstrem seviyelere ulaşmasında, kentin aşağıdaki fonksiyonlarından hangilerinin birleşik etkisi mevcuttur?

• A) Sadece Tarım ve Madencilik
• B) Sanayi, Ticaret, Finans, Turizm, Eğitim ✓
• C) Sadece İdari ve Bürokratik
• D) Sadece Hayvancılık ve Ormancılık

İstanbul tek bir fonksiyona sıkışmamış küresel bir merkezdir. İmalat sanayisi, uluslararası borsa ve finans ağları, devasa ticaret hacmi, köklü üniversiteleri ve turizm cazibesi şehri çok yönlü bir nüfus mıknatısı yapar.

17. Kuzey Anadolu Dağ silsilesinin arkasında kalan iç kesimler seyrekleşirken, Karadeniz Bölgesi nüfusunun ezici çoğunluğunun dar 'kıyı şeridine' sıkışarak toplanmasının ana sebebi hangisidir?

• A) İç kesimlerin çok yağışlı olması
• B) Elverişli iklim koşulları ve ekonomik faaliyetlerin kıyıda olması ✓
• C) Kıyılarda madenciliğin gelişmiş olması
• D) İç vadilerin sismik olarak güvensiz olması

Dağların arkasında kalan iç vadiler (Bayburt, Gümüşhane gibi) kuru ve soğuk karasal iklime sahiptir. Kıyı şeridi ise Karadeniz'in ılımanlaştırıcı etkisi, balıkçılık imkanları, liman ticareti ve verimli delta ovaları sayesinde nüfusu çeker.

18. Göçebe (konargöçer) hayvancılık kültürüyle özdeşleşen, kıl çadırların kurulmasıyla şekillenen ve özellikle Toros sıradağları ile Orta Karadeniz platolarında yaygın olan geçici köy altı yerleşmesi hangisidir?

• A) Ağıl
• B) Bağ evi
• C) Oba ✓
• D) Mezra

Yörük ve aşiret kültürünün bir parçası olan, mevsimlik otlatma dönemlerinde kıl çadırların kurulmasıyla oluşturulan aile veya topluluk bazlı geçici mesken alanlarına 'oba' yerleşmesi adı verilir.

19. Killi toprak ve saman karışımının kalıplara dökülerek kurutulmasıyla yapılan, yarı kurak iklim bölgelerinde yalıtım sağlayan kerpiç mesken mimarisine aşağıdaki illerimizin hangisinde daha yaygın rastlanır?

• A) Çanakkale
• B) Karaman ✓
• C) Artvin
• D) Zonguldak

Kerpiç, orman örtüsünün (ahşap) ve yapı taşlarının (taş mimari) kısıtlı olduğu, kışın sıcak yazın serin tutma özelliği aranan yarı kurak karasal iklim bölgelerinin (İç Anadolu ve Güneydoğu) tipik yerel kırsal malzeme mimarisidir.

20. İç Anadolu Bölgesi'nin merkezinde yer alan Tuz Gölü ve yakın çevresinin fiziki haritada geniş düzlükler olmasına rağmen son derece tenha ve seyrek nüfuslu kalmasının nedeni hangisidir?

• A) Arazinin engebeli olması
• B) Ulaşım yollarının dışında kalması
• C) Yağış azlığı ve kuraklık ✓
• D) Yükseltinin çok fazla olması

Tuz Gölü çevresi Türkiye'nin yıllık bazda en az yağış alan sahasıdır. Şiddetli yaz kuraklığı, su kıtlığı ve çoraklaşmış, tuzcul toprak yapısı tarımsal üretimi sınırladığı için yerleşimi ve nüfus kümelenmesini engellemiştir.

21. 1950'li yıllardan günümüze kadar geçen süreçte, Türkiye'deki kentsel ve kırsal nüfus oranlarının seyir çizgisi nasıl bir değişim sergilemiştir?

• A) Her iki oran da kararlı biçimde sabit kalmıştır.
• B) Kentsel oran gerilerken, kırsal nüfus payı tırmanmıştır.
• C) Kırsal nüfus sayısı kentsel nüfusu geride bırakmıştır.
• D) Kentsel oran artmış, kırsal oran azalmıştır. ✓

1950 yılında ülke nüfusunun yaklaşık %75'i köylerde (kırsal) yaşarken, sanayileşme hamleleri, kentlerdeki iş kolları ve köyden kente göç dalgalarıyla bu denge tamamen altüst olmuş, kentsel nüfus payı %93'lerin üzerine fırlamıştır.

22. Doğu Karadeniz kırsal coğrafyasında, evlerin ve yerleşim birimlerinin dağınık yerleşme dokusu göstermesinde aşağıdakilerden hangisinin hiçbir yapısal etkisi olmamıştır?

• A) Arazinin parçalanmış olması
• B) Yer şekillerinin dağlık ve engebeli olması
• C) Su kaynaklarının bol olması
• D) Toprak tiplerinin yaygınlığı ✓

Kırsal yerleşmenin toplu veya dağınık olmasını yer şekillerinin engebesi, tarım arazilerinin küçük parsellere bölünmesi ve su kaynaklarının bolluğu belirler. Bölgedeki podzol veya kahverengi orman topraklarının cinsi yerleşimin geometrik dokusunu etkilemez.

23. Türkiye demografisinde gözlenen; yaşlı bağımlılık yükünün yukarı doğru tırmanması ve çocuk bağımlılık oranının aşağıya doğru gerilemesi süreçlerinin altındaki asıl makro nedenler hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Doğumların azalması - Ölümlerin azalması
• B) Ortalama ömrün uzaması - Doğumların azalması ✓
• C) Ortanca yaşın yükselmesi - Cinsiyet oranının değişimi
• D) Dış göçün hızlanması - Bebek ölümlerinin azalması

Refah seviyesi ve tıp hizmetleriyle yaşlıların daha uzun süre yaşaması (ortalama ömrün uzaması) yaşlı payını artırırken; sosyo-ekonomik yapıdaki değişimlerle ailelerin daha az çocuk yapması (doğumların azalması) çocuk payını düşürmektedir.

24. Aşağıda verilen coğrafi ve sosyal gerekçelerden hangisi, Türkiye'de ana köy yerleşmesinden daha küçük ve köye bağlı idari birimler olan 'köy altı yerleşmelerinin' ortaya çıkış nedenleri arasında gösterilemez?

• A) Aileler arasında yaşanan sosyal ve hukuki anlaşmazlıklar
• B) Mevcut tarım arazilerinin ana köy merkezine çok uzak kalması
• C) Devletin büyükbaş hayvancılığı zorunlu kılan iskan politikaları ✓
• D) Hayvancılık faaliyetleri için mevsimlik taze otlak arayışı

Köy altı yerleşmelerinin doğmasındaki etkenler tamamen coğrafi (engebeli arazi), ekonomik (uzak tarlaları işleme, sürüleri otlatma) veya sosyal (ailevi kavgalar, bağımsız yaşama isteği) nedenlerdir; devletin büyükbaş hayvancılığı zorunlu kılan bir politikası yoktur.

25. Genellikle Doğu Anadolu'nun sarp platoları ile Güneydoğu Anadolu havzasında yoğunlaşan; mülkiyeti ekseriyetle tek bir kişiye ya da aileye ait olan, birkaç ev ve eklentiden oluşan daimi (sürekli) köy altı yerleşmesi hangisidir?

• A) Yayla
• B) Kom
• C) Mezra ✓
• D) Divan

Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinin karakteristik sürekli yerleşmesi olan mezralar, geniş tarım ve hayvancılık alanlarının kalbinde, ana köyden idari olarak uzaklaşmış, zamanla kalıcı köy statüsü kazanmaya en yakın köy altı birimleridir.