Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü 3

1. Türkiye, mutlak konumu esas alındığında teorik olarak Akdeniz makro iklim kuşağında yer almasına karşın ülke genelinde çok farklı iklim tipleri bir arada yaşanmaktadır. Bu iklim çeşitliliğinin ortaya çıkması aşağıda verilen faktörlerin hangileriyle doğrudan açıklanabilir?

• A) Yalnız Yükselti
• B) Yalnız Denizellik-Karasallık
• C) Yalnız Dağların Uzanışı
• D) Yükselti, Denizellik-Karasallık ve Dağların Uzanışı ✓

Türkiye'de kısa mesafelerde radikal iklim değişimlerinin görülmesi; ani yükselti farkları, denizellik-karasallık dengesi ve dağ sıralarının uzanış doğrultusu gibi göreceli (özel) konum şartlarının birleşik bir sonucudur.

2. Yaz aylarında Ege Denizi üzerinde kuzey sektörlerden güneye doğru kararlı bir şekilde esen, serinletici etkisiyse bilinen kuru yerel rüzgâra ne ad verilir?

• A) Sirokko
• B) Lodos
• C) Poyraz
• D) Etezyen ✓

Doğu Akdeniz ve Ege Denizi'nde özellikle yaz döneminde kuzeyden esen ticari kökenli yerel rüzgârlara 'Etezyen' denir. Bu rüzgârlar yaz sıcaklarının etkisini hafifleterek serinlik sağlar.

3. I. Antalya şehri sınırlarında kıyıdan iç kesimlere doğru gidildikçe sıcaklığın hızla değişmesi II. Fethiye'deki yıllık sıcaklık ortalamasının Bandırma'ya göre daha yüksek seyretmesi III. Çanakkale'de kış mevsiminin Kars iline kıyasla oldukça ılık geçmesi Yukarıda belirtilen üç farklı coğrafi durumun temel nedenleri sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Enlem - Yükselti - Denizellik
• B) Denizellik - Enlem - Yükselti
• C) Denizellik - Yükselti - Yer şekilleri
• D) Yer şekilleri - Enlem - Yükselti ✓

I. Antalya'da kısa mesafede sıcaklığın radikal biçimde değişmesi, kıyıya paralel uzanan Toroslar nedeniyle yer şekillerine; II. Fethiye'nin Bandırma'dan daha sıcak olması Ekvator'a yakınlığa yani enlem etkisine; III. Çanakkale'nin kışın Kars'tan daha ılık olması ise Kars'ın çok yüksek olmasına karşın Çanakkale'nin deniz seviyesinde (yükselti/denizellik) bulunmasına bağlıdır. Bu yüzden doğru sıralama 4. seçenektir.

4. Türkiye'yi güneybatı yönünden etkileyen, kış aylarında sıcaklıkları aniden yükselterek ılık ve yağışlı havaya yol açan, denizciler için tehlikeli ve ters rüzgâr akıntıları nedeniyle soba zehirlenmelerini tetikleyen rüzgâr hangisidir?

• A) Lodos ✓
• B) Poyraz
• C) Etezyen
• D) Samyeli

Güneybatı yönlü esen Lodos, deniz üzerinden sıcak ve nemli hava taşır. Kışın estiğinde karları hızla eriterek taşkınlara sebep olabilir ve basınç dengesini bozarak soba bacalarının geri tepmesine yol açar.

5. Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer almasına rağmen, etrafındaki yüksek dağ bloklarına göre derin bir çöküntü alanında (çanakta) kalması sayesinde kışların daha yumuşak geçtiği ve pamuk tarımına imkan tanıyan mikroklima alanı hangisidir?

• A) Iğdır ✓
• B) Kars
• C) Erzurum
• D) Ağrı

Iğdır Ovası, çevresindeki sarp dağlara göre alçakta yer aldığı için föhn etkileri kazanır ve burası korunaklı bir mikroklima havzasına dönüşür. Bu sayede normalde bölgede yetişmesi imkansız olan pamuk burada yetiştirilebilir.

6. Kış mevsiminde Türkiye'de termometrelerin en düşük değerleri gösterdiği yerlerin Kuzeydoğu Anadolu platoları (Erzurum-Kars) olmasında aşağıdakilerden hangileri ortaklaşa etkili olmuştur?

• A) Yalnız Sibirya Basıncı
• B) Sibirya Basıncı ve Yükselti ✓
• C) Sibirya Basıncı ve Toprak Yapısı
• D) Yükselti ve Toprak Yapısı

Erzurum-Kars çevresinin kışın aşırı soğuk olmasının iki temel sebebi vardır: İlki ortalama yükseltisinin 1500-2000 metrelerde olması, ikincisi ise kışın bölgeye sarkan dondurucu Sibirya Yüksek Basıncı'dır. Toprak yapısının sıcaklığa doğrudan bir etkisi yoktur.

7. Yaz mevsiminde Güneydoğu Anadolu Bölgesi sınırlarına güneydoğu yönünden giriş yapan, Suriye ve Irak çöllerinin sıcak, kuru ve tozlu hava kütlelerini bölgeye taşıyan rüzgâr hangisidir?

• A) İmbat
• B) Meltem
• C) Etezyen
• D) Samyeli ✓

Güneydoğu yönünden esen Samyeli (Keşişleme), çöl sıcaklarını taşıyarak Güneydoğu Anadolu'da buharlaşma şiddetini ve kuraklığı ekstrem düzeylere ulaştırır.

8. Türkiye'nin morfolojik yapısı düşünüldüğünde, etrafının yüksek dağlarla çevrili olması nedeniyle yıllık toplam yağış miktarının en az düştüğü alan aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Antalya Körfezi
• B) Menteşe Yöresi
• C) Rize çevresi
• D) Tuz Gölü çevresi ✓

Tuz Gölü ve Konya Havzası, etrafını kuşatan dağ zincirleri nedeniyle denizel nemli hava kütlelerini alamaz. Çanak tabanında kaldığı için Türkiye'nin yıllık bazda en az yağış alan kurak sahasını oluşturur.

9. Akdeniz iklim özellikleri Türkiye'de Marmara Denizi kıyılarından başlayarak Kıyı Ege grabenleri boyunca, Akdeniz kıyı kuşağında ve Güneydoğu Anadolu'nun batı kesimlerinde etkili olmaktadır. Bu coğrafi yayılış alanı dikkate alındığında, aşağıdaki illerin hangisinde Akdeniz iklim özelliklerinin görülmesi beklenmez?

• A) Tekirdağ
• B) Yalova
• C) Karaman ✓
• D) Hatay

Tekirdağ, Yalova ve Hatay illeri denizel konumu ve enlemleriyle Akdeniz iklim kuşağının (veya geçiş tipinin) etkisi altındadır. Ancak Karaman, Toros Dağları'nın hemen arkasında, İç Anadolu'da yer aldığı için deniz etkisi buraya ulaşamaz ve saf karasal iklim görülür.

10. Yıl geneline düzenli dağılan yağış rejimi ve yüksek bağıl nem oranları sayesinde, orman alanlarının kapladığı alan ve gürlük bakımından ilk sırada yer alan bölgemiz hangisidir?

• A) İç Anadolu Bölgesi
• B) Doğu Anadolu Bölgesi
• C) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
• D) Karadeniz Bölgesi ✓

Karadeniz ikliminin her mevsim nemli ve yağışlı doğası, bitki örtüsünün kesintisiz gür orman kuşaklarından oluşmasını sağlar. Bu sayede ülkemizin kereste ve orman stoğunun en büyük kısmı bu bölgededir.

11. Toros Dağları'nın güneye bakan yamaçları, Güneş ışınlarını kuzey yamaçlara göre daha büyük açılarla alır. Bu durum güney yamaçlarda güneşlenme süresinin daha uzun ve sıcaklıkların daha yüksek olmasına yol açar. Yukarıda izah edilen durum, sıcaklık üzerinde etkili olan hangi faktörü tanımlamaktadır?

• A) Yükselti
• B) Eğim ve Bakı ✓
• C) Dağların uzanışı
• D) Günün saati

Dağların güneşe dönük taraflarının daha fazla ısı enerjisi ve ışık alması olayı coğrafyada doğrudan Bakı ve yamaç eğimi faktörüyle açıklanmaktadır.

12. Türkiye haritası üzerinde batı kıyılarından doğu sınırlarına doğru gidildikçe yıllık ortalama sıcaklık değerlerinin kademeli olarak düşüş göstermesinin temel nedeni hangisidir?

• A) Yükseltinin artması ✓
• B) Enlem
• C) Denizellik
• D) Bakı

Türkiye topografyasında batıdan doğuya gidildikçe arazi basamak basamak yükselir. Troposferde yükselen her 200 metrede sıcaklık yaklaşık 1 °C azaldığı için doğuya doğru kışlar daha sert ve soğuk hale gelir.

13. Normal şartlarda enlem etkisine bağlı olarak güneyden kuzeye doğru gidildikçe kış sıcaklıklarının düzenli olarak azalması beklenir. Aşağıdaki illerden hangisinin kış mevsimi sıcaklık ortalamasının Yozgat'tan daha yüksek olması enlem-sıcaklık ilişkisiyle bariz bir şekilde çelişir?

• A) Muğla
• B) Burdur
• C) Giresun ✓
• D) Hatay

Giresun, Yozgat'ın daha kuzeyindedir ve enleme göre daha soğuk olması gerekir. Ancak Giresun deniz kıyısında yer aldığı için denizellik kalkanı sayesinde kışın Yozgat'tan daha ılıktır. Bu durum enlem-sıcaklık kuralına terstir.

14. Bulunduğu şehir hakkında bilgi veren bir öğrenci; 'Yaşadığım yerde mevsimler arasında aşırı bir yağış uçurumu yok, kış ayları oldukça yumuşak ve ılık geçiyor, yıllık toplam yağış miktarı ise çok yüksek' demiştir. Bu ifadelere göre, söz konusu öğrencinin aşağıdaki illerin hangisinde yaşadığı söylenemez?

• A) Bayburt ✓
• B) Trabzon
• C) Sinop
• D) Artvin

Öğrencinin tarif ettiği iklim her mevsimi yağışlı ve kışları ılık geçen Karadeniz iklimidir. Trabzon, Sinop ve Artvin kıyı kuşağında bu şartları yaşar. Bayburt ise Karadeniz Bölgesi'nde bulunmasına rağmen dağların arkasında, iç kesimde yer aldığı için sert karasal (kışları soğuk ve dondurucu) iklim özellikleri gösterir. Bu yüzden öğrencinin Bayburt'ta yaşadığı söylenemez. Doğru cevap A seçeneğidir.

15. Bir hava kütlesinin dağ yamacını aşarak diğer tarafta aşağıya doğru hızla inmesi ve bu iniş esnasında sürtünerek her 100 metrede 1 °C ısınmasıyla karakterize olan kuru rüzgâr türü hangisidir?

• A) Meltem
• B) Lodos
• C) Poyraz
• D) Fön Rüzgârı ✓

Fön (Föhn) rüzgârı, yamaçtan aşağı inerken kurutucu ve ısıtıcı etki yapar. Karadeniz ve Toros dağlarının arkasındaki vadilerde bu rüzgârlar tarım ürünlerinin erken olgunlaşmasında etkilidir.

16. Kış mevsiminde Türkiye'yi kuzeydoğu yönünden (Sibirya yüksek basınç sahasından) etkisi altına alan, dondurucu soğuklara, yoğun kar yağışlarına ve tipiye neden olan yerel rüzgâr hangisidir?

• A) Lodos
• B) Poyraz ✓
• C) Kıble
• D) Keşişleme

Poyraz, kuzeydoğudan esen ve kış aylarında ülkemize kuru-soğuk ayazı veya kar yağışlarını getiren polar (kutbi) kökenli bir rüzgârdır.

17. Akdeniz iklim kuşağının en baskın ve birincil iğne yapraklı orman ağacı olan, bünyesindeki reçine miktarı nedeniyle orman yangınlarına karşı oldukça hassas olan ağaç türü hangisidir?

• A) Sarıçam
• B) Kızılçam ✓
• C) Ladin
• D) Karaçam

Kızılçam ormanları Akdeniz kıyılarının asli ve klimaks ağaç örtüsüdür. Kurak yaz aylarında çıra gibi kolay tutuşabilen kozalak ve yaprak yapısına sahiptir.

18. Normal şartlarda Akdeniz iklim bitkisi olan zeytin ağaçlarının, Karadeniz iklim bölgesi içerisindeki Çoruh Vadisi'nin korunaklı alanlarında da yetişebilmesi bir mikroklima örneğidir. Aşağıdakilerden hangisi bu coğrafi olguya (dar alandaki özel iklim şartlarına) benzer bir durum teşkil eder?

• A) Yozgat'ta yeşil mercimek yetişmesi
• B) Diyarbakır'da pamuk yetişmesi
• C) Rize'de narenciye yetişmesi ✓
• D) Aydın'da incir yetişmesi

Rize ve çevresinde kış aylarında dağlardan inen föhn rüzgarlarının yarattığı kış ılıklığı sayesinde, normalde Akdeniz iklim ürünü olan narenciyenin (mandalina, portakal vb.) yetiştirilebilmesi tipik bir mikroklima durumudur.

19. Akdeniz iklim bölgelerinde maki çalı topluluklarının da tahrip edilmesi veya aşırı otlatılması neticesinde ortaya çıkan, diz boyunu geçmeyen, seyrek ve bodur çalı topluluğuna ne ad verilir?

• A) Alpin Çayır
• B) Psödomaki
• C) Bozkır
• D) Garig ✓

Makilerin bozulmasıyla oluşan, lavanta, kekik, süpürge çalısı ve abdestbozan gibi kısa boylu, kurakçıl bitkilerin oluşturduğu formasyona garig (frigana) denir.

20. Türkiye coğrafyasında etkili olan Akdeniz İklimi ile Karadeniz İklimi özellikleri eşleştirildiğinde, aşağıdakilerden hangisinin bu iki makro iklim türü için de ORTAK bir kural olduğu söylenebilir?

• A) Kış sıcaklık ortalamalarının 0°C üzerinde olması ✓
• B) Yağışın mevsimlere dağılımının düzenli olması
• C) Mutlak konuma bağlı olarak ortaya çıkması
• D) Yıllık ortalama yağışın 2000 mm üzerinde olması

Her iki iklim tipi de denizel etkilere açık kıyı kuşağında yer aldığından kış aylarında aşırı soğuma yaşanmaz ve kış sıcaklık ortalamaları 0°C'nin üzerinde kalır (kış ılıklığı ortak özelliktir). Yağış rejimi yalnızca Karadeniz'de düzenlidir.

21. Yaz aylarında bulutluluk oranının en az, gökyüzünün en açık olduğu ve buna bağlı olarak güneşlenme süresinin en yüksek ölçüldüğü bölgemiz hangisidir?

• A) Doğu Anadolu Bölgesi
• B) Karadeniz Bölgesi
• C) Marmara Bölgesi
• D) Güneydoğu Anadolu Bölgesi ✓

Güneydoğu Anadolu Bölgesi, yazın bulutsuz gün sayısının fazlalığı ve güney enlemlerde yer alması sayesinde Türkiye'de yıllık güneşlenme süresi ve güneş enerjisi potansiyeli en yüksek olan alandır.

22. Yaz mevsiminde Türkiye genelinde havanın aşırı ısınmasına ve kuraklığın şiddetlenmesine yol açan Asor yüksek basınç sistemi, ülkenin büyük kısmında etkilidir. Buna göre, iklimsel şartları düşünüldüğünde, aşağıdaki illerden hangisi yazın bu kurak basınç sisteminin etkilerine daha az maruz kalır ve nemli kalır?

• A) Konya
• B) Diyarbakır
• C) Aydın
• D) Bartın ✓

Azor Yüksek Basıncı yazın Türkiye'yi kuruturken, Karadeniz kıyı kuşağında yer alan Bartın gibi iller her mevsim yağışlı yapısını korur ve deniz üzerinden gelen serin rüzgarlarla bu kurak baskıyı en az hisseder.

23. Havadaki nemin doyma noktasına ulaşarak yağışa dönmesi bağıl nemin %100'e ulaştığını gösterir. Buna göre, illerin en fazla yağış bıraktığı dönemler dikkate alındığında, hangisinde YAZ mevsiminde bağıl nem oranının ve neme doygunluğun daha yüksek olması beklenir?

• A) Karaman
• B) Bilecik
• C) Kars ✓
• D) Uşak

Türkiye'de yaz aylarında konveksiyonel bulutların geliştiği ve en fazla yağışın düştüğü yer Kuzeydoğu Anadolu (Erzurum-Kars) platosudur. Bu nedenle Kars'ta yazın bağıl nem oranı diğer kurak iç illere göre çok daha yüksektir.

24. Doğu Karadeniz Bölümü'nde yer alan Çoruh Vadisi (Artvin ve çevresi) gibi korunaklı oluklarda, çevresindeki sarp dağlık kütlelere tezat olarak kış ılıklığı isteyen Akdeniz kökenli tarım ürünleri yetiştirilebilmektedir. Bu özel mikroklima alanında ticari olarak yetiştiriciliği yapılan en karakteristik Akdeniz iklimi ürünü hangisidir?

• A) Pamuk
• B) Zeytin ✓
• C) Muz
• D) Çay

Kuzey Anadolu Dağları'nın arkasında kalan Çoruh Vadisi oluğunda, kış aylarında dağ yamaçlarından aşağıya doğru inen fön rüzgârlarının etkisiyle lokal bir kış ılıklığı oluşur. Bu özel mikroklima şartları sayesinde, normalde bir Akdeniz iklimi bitkisi olan zeytin, Artvin ve çevresindeki bu dar alanda doğal olarak yetiştirilebilmektedir.

25. Türkiye iklimi üzerinde dönemsel olarak büyük rol oynayan Azor basınç merkeziyle ilgili olarak verilen aşağıdaki bilgilerden hangileri doğrudur? I. Türkiye coğrafyasında yıl boyunca etki gösterebilmektedir. II. Kökeni itibarıyla 30° enlemlerinden doğan dinamik bir basınçtır. III. Ülke üzerinde hakim olduğu dönemlerde yağış miktarını artırır. IV. Kutup bölgelerinden kaynaklanan soğuk karakterli bir merkezdir.

• A) I ve II ✓
• B) I ve III
• C) II ve III
• D) II ve IV

Azor Yüksek Basıncı, 30° Kuzey enlemindeki Dinamik Yüksek Basınç kuşağından beslenir (II doğru) ve Türkiye'de her mevsim aktiftir (I doğru). Ancak yüksek basınç alanlarında hava alçalıcı hareket yaptığından bulut ve yağış oluşumunu engeller, kuraklığı artırır (III ve IV yanlıştır).