Türkiye'nin Fiziki Özellikleri 2

1. Türkiye'deki platolar jeomorfolojik gelişimlerine göre; Karstik, Lav kaplamalı ve Aşınım düzlüğü gibi sınıflara ayrılır. Bu oluşum türleri ile aşağıdaki platolar eşleştirildiğinde, hangi plato seçeneği dışarıda kalır?

• A) Erzurum - Kars
• B) Taşeli
• C) Perşembe
• D) Cihanbeyli ✓

Erzurum-Kars lav örtülü, Taşeli karstik çözünmeli, Perşembe ise eski bir aşınım düzlüğünün (peneplen) dikey yükselmesiyle oluşmuş platolardır. Cihanbeyli Platosu ise yatay duruşlu (tabaka düzlüğü) karakterindedir ve soru kökündeki üç spesifik grupta yer almaz.

2. Göl çanaklarının taban derinlikleri baz alındığında, Türkiye sınırları içerisinde yer alan en derin göl gövdesi hangisidir?

• A) Van Gölü ✓
• B) Salda Gölü
• C) Hazar Gölü
• D) Tuz Gölü

Türkiye'nin en derin gölü, maksimum derinliği yaklaşık 451 metreyi bulan Van Gölü'dür. Tektonik-volkanik set çanağına sahip gölü sırasıyla Hazar (~213 m) ve Salda (~184 m) gölleri takip eder. Salda Gölü derinliğiyle popüler olsa da lider Van Gölü'dür.

3. Yer kürenin jeolojik gelişim evreleri düşünüldüğünde, aşağıdakilerden hangisi Dördüncü Zaman (Kuvaterner) içinde meydana gelen olaylardan biri değildir?

• A) Ege Denizi'nin oluşması
• B) İstanbul ve Çanakkale boğazlarının oluşması
• C) Bor, linyit ve tuz madenlerinin oluşması ✓
• D) Anadolu'nun toptan yükselmesi

Bor, linyit, kaya tuzu ve zengin petrol yatakları Üçüncü Jeolojik Zaman'ın (Tersiyer) sıcak ve sığ göl ortamlarında tortulanmıştır. Kuvaterner'de (4. Zaman) ise Egeit karasının çöküşü, boğazların açılması ve toptan epirojenik yükselme etkilidir.

4. Türkiye'nin batı yönündeki Trakya sınır çizgisini belirleyen ve iki komşu ülke arasında doğal sınır oluşturan akarsu hangisidir?

• A) Aras Nehri
• B) Meriç Nehri ✓
• C) Çoruh Nehri
• D) Fırat Nehri

Bulgaristan topraklarından doğup Türkiye'ye giren Meriç Nehri, Türkiye ile Yunanistan arasındaki kara sınır hattının neredeyse tamamını doğal bir su sınırı olarak çizer ve Ege Denizi'ne dökülür.

5. Rüzgârların taşıdığı ince boyutlu materyallerin (lös) hız kaybettikleri alanlarda üst üste yığılmasıyla kara kumulları oluşur. Buna göre, aşağıdaki illerimizin hangisinin sınırları içerisinde bu tür aktif iç rüzgâr birikim kumullarına rastlanır?

• A) Elazığ
• B) Iğdır ✓
• C) Hakkâri
• D) Bayburt

Türkiye'de rüzgâr erozyonunun ve rüzgâr birikim şekillerinin (aktif kara kumullarının) en net görüldüğü alanlar, yarı kurak iklim şartları ve cılız bitki örtüsü nedeniyle Konya (Karapınar) ve Iğdır ovalarıdır. Bu nedenle doğru cevap B seçeneğidir.

6. Tektonik hatlar ve fay sistemleri düşünüldüğünde, deprem tehlikesi ve sismik risk bakımından Türkiye'nin en güvenli (deprem riski en az) sahası neresidir?

• A) Erzincan Ovası
• B) Gediz Graben'i
• C) Taşeli Platosu ve Konya-Karaman çevresi ✓
• D) Marmara Denizi kıyıları

Konya, Karaman güneyi ile Akdeniz kıyısındaki Taşeli Platosu, jeolojik açıdan eski yaşlı masif bloklardan oluştukları ve aktif kırık hatları barındırmadıkları için Türkiye'nin en az sismik risk taşıyan alanlarıdır.

7. Akdeniz Bölgesi'nde saf kireç taşlarının (kalker) geniş alan kaplaması bölge coğrafyasına kendine has özellikler katmıştır. Buna göre, bölgedeki aşağıdaki özelliklerden hangisi üzerinde bu litolojik (kayaç) yapının hiçbir etkisi olmamıştır?

• A) Dağların güney yamaçlarının güneş ışınlarını daha büyük açı ile alması ✓
• B) Yer altı su kaynaklarının zengin olması
• C) Mağara turizminin gelişmiş olması
• D) Yerleşime uygun alanların sınırlı olması

Dağların güneye bakan yamaçlarının Güneş ışınlarını daha dik açıyla alması tamamen bakı durumu ve enlemle ilgilidir. Kalker kayaç yapısı (litoloji) ise eriyebilen yapı nedeniyle yer altı sularını, mağaraları ve tarıma elverişsiz sarp karstik sahaları şekillendirir.

8. Türkiye genelinde akarsuların çok yoğun miktarda erozyon materyali ve alüvyon taşımasına rağmen, nehirlerin büyük bir kısmının döküldükleri kıyılarda büyük deltalar oluşturamamasının birincil nedeni hangisidir?

• A) Alüvyon miktarının yetersiz olması
• B) Kıyı derinliğinin fazla olması ✓
• C) Gelgit genliğinin kıyılarda etkili olması
• D) Akarsu rejimlerinin düzensiz olması

Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında dağlar sahile çok yakın ve paralel uzandığı için kıta sahanlığı dardır, yani deniz birden derinleşir. Akarsuların getirdiği bol alüvyon, bu aşırı derin kıyılarda dolgu alanı bulamadığı için deniz tabanına süpürülür ve delta oluşumu engellenir.

9. Yıllık nem ve yağış miktarının yetersiz, mekanik (fiziksel) parçalanmanın şiddetli ve bitki örtüsünün çok seyrek olduğu bölgelerde aşağıdaki dış kuvvetlerden hangisinin morfolojik şekillendirme gücü daha fazladır?

• A) Buzullar
• B) Rüzgârlar ✓
• C) Dalga ve akıntılar
• D) Yeraltı suları

Yarı kurak ve çıplak arazilerde (İç Anadolu ve Güneydoğu düzlükleri gibi) koruyucu bitki örtüsü olmadığı için rüzgârlar toprağı süpürme, aşındırma (mantarkaya) ve biriktirme (kumul) yönüyle en etkin dış kuvvete dönüşür.

10. Türkiye'yi çevreleyen denizlerde kıyı çizgisi boyunca çok sayıda yarımada uzanır. Bu yarımadaların büyük kısmı jeolojik dönemlerdeki tektonik çökmelerle ada veya kıyı bloklarına dönüşmüştür. Ancak aşağıdaki yarımadalardan hangisinin oluşum mekanizması dalga biriktirmesi (tombolo) ile ilgilidir?

• A) Dilek Yarımadası
• B) Karaburun Yarımadası
• C) Kapıdağ Yarımadası ✓
• D) Kocaeli Yarımadası

Marmara Denizi'ndeki Kapıdağ Yarımadası, eski bir ada iken kıyı akıntıları ve dalgaların taşıdığı malzemelerin oluşturduğu çift kıyı kordonuyla karaya bağlanmıştır. Bu saplı ada (tombolo) yapısı tektonik çökme değil, dalga birikim şeklidir.

11. Denizli il sınırlarında yer alan, yer altından çıkan kalsiyum bikarbonatlı termal suların yüzeyde oksijenle temas ederek basamaklı beyaz kalker setleri oluşturduğu dünyaca ünlü jeotermal yapı hangisidir?

• A) Kapadokya
• B) Nemrut Dağı
• C) Pamukkale ✓
• D) Obruklar

Pamukkale, fay hatlarından yüzeye çıkan kireçli sıcak suların buharlaşması ve içindeki kalsiyum karbonatın basamaklar halinde çökelmesi sonucu oluşmuş, karstik birikim şekli olan traverten anıtlarıdır.

12. Türkiye kıyılarının jeomorfolojik gelişim süreçleri ve özellikleri hakkında aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

• A) Ege Denizi'ndeki adalar Egeit kara parçasının çökmesiyle oluşmuştur
• B) İstanbul ve Çanakkale boğazlarının oluşumunda buzullaşma sonucu seviye alçalması etkili olmuştur ✓
• C) Muğla Gökova Körfezi eski bir akarsu vadisinin çökmesi ile oluşmuştur
• D) Doğu Karadeniz'de yaygın görülen falez oluşumları dağların paralel uzanmasının sonucudur

İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Kuvaterner'de küresel buzulların erimesiyle okyanus ve deniz seviyelerinin radikal biçimde YÜKSELMESİ (deniz ilerlemesi/transgresyon) sonucu eski akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşmuştur; seviye alçalmasıyla değil.

13. Çukurova sanayi ve tarım bölgesini, İç Anadolu platosuna bağlayan, Orta Toroslar üzerindeki en kritik, stratejik ve tarihi geçit koridoru hangisidir?

• A) Zigana Geçidi
• B) Sertavul Geçidi
• C) Gülek Boğazı ✓
• D) Belen Geçidi

Gülek Boğazı, Adana ve Çukurova havzasını İç Anadolu'ya bağlayan en önemli doğal yariktir. Sertavul Geçidi de İç Anadolu'ya açılır ancak o Mersin-Karaman hattındadır; bu güzergâh farkı sorularda ayırt edicidir.

14. Ege Bölgesi kıyı kuşağında birbirine paralel uzanan sıradağların (Horst) ve bu dağların arasında kalan verimli ovaların (Graben) temel jeolojik oluşum süreci hangisidir?

• A) Volkanizma
• B) Karstik erime
• C) Kırılma hareketleri ✓
• D) Buzul aşındırması

Ege Bölgesi'ndeki tortul tabakalar genç ve sert yapıda olduğu için yan basınçlara maruz kaldığında bükülememiş, fay hatları boyunca kırılmıştır. Çöken bloklar graben ovalarını, yüksek kalan bloklar ise horst dağlarını oluşturmuştur.

15. Akdeniz kıyı kuşağındaki İskenderun Körfezi ve Hatay yöresini, Amik Ovası üzerinden Güneydoğu Anadolu ulaşım ağına bağlayan doğal geçit hangisidir?

• A) Belen Geçidi ✓
• B) Çubuk Geçidi
• C) Sertavul Geçidi
• D) Zigana Geçidi

Belen Geçidi, Hatay'daki Amanos (Nur) Dağları üzerinde yer alan doğal bir kapıdır. Kıyıdaki İskenderun limanını iç kısımdaki Amik Ovası'na ve oradan Güneydoğu illerine bağlar.

16. Anadolu yarımadasının sismisitesini en çok etkileyen, Bingöl Karlıova kavşağından başlayıp Marmara havzasına kadar kesintisiz uzanan devasa sağ yönlü doğrultu atımlı aktif fay hattı hangisidir?

• A) Doğu Anadolu Fay Hattı
• B) Batı Anadolu Fay Sistemi
• C) Kuzey Anadolu Fay Hattı ✓
• D) Ecemiş Fayı

Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF), ülkeyi doğu-batı ekseninde kat eden, deprem üretme potansiyeli ve yıkıcılığı en yüksek olan dünyanın en aktif doğrultu atımlı kırık sistemidir.

17. Türkiye topoğrafyasının şekillenmesinde en baskın dış kuvvet akarsulardır. Akarsuların meydana getirdiği yer şekilleri ve aşınım/birikim özellikleri eşleştirildiğinde, hangisinde coğrafi bir hata yapılmıştır?

• A) Göksu - Kanyon Vadi
• B) Çoruh - Peneplen ✓
• C) Yeşilırmak - Delta Ovası
• D) Aras - Çentik Vadi

Peneplen (yontukdüz), bir arazinin akarsularca deniz seviyesine kadar aşındırıldığı son evre düzlüğüdür. Çoruh Nehri ise aşırı yüksek eğimde çok hızlı akan, derin vadiler oyan genç bir akarsudur. Türkiye genel olarak genç oluşumlu olduğundan peneplenleşmiş nehir yatağı yoktur.

18. İç Anadolu Bölgesi'ndeki Kapadokya (Ürgüp-Göreme) çevresinde yaygın olarak görülen 'Peri Bacaları' yer şekli yapısı hangi dış ve iç kuvvetlerin ortak döngüsüyle oluşmuştur?

• A) Buzul aşındırması
• B) Volkanik tüflerin rüzgar ve sel suları ile aşınması ✓
• C) Karstik erime
• D) Dalga biriktirmesi

Erciyes ve Hasan Dağı gibi volkanlardan çıkan tüf ve üstteki dirençli bazalt tabakalarının, milyonlarca yıl boyunca rüzgârlar ve özellikle sel/yüzey suları tarafından farklı direnç esasına göre aşındırılması peri bacalarını oluşturmuştur.

19. Platolar oluşum altyapılarına göre ayrıldığında, aşağıdaki sahalardan hangisi tipik bir volkanik lav platosu karakteri sergiler?

• A) Cihanbeyli Platosu
• B) Erzurum-Kars Platosu ✓
• C) Taşeli Platosu
• D) Çatalca-Kocaeli Platosu

Erzurum-Kars ve Ardahan platoları, Üçüncü Zaman sonundaki şiddetli volkanizmadan çıkan akışkan lavların eski engebeli topoğrafyayı doldurup düzleştirmesiyle oluşan lav kaplamalı platolardır.

20. Üçüncü Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) yoğunlaşan Alp Orojenezi yan basınçlarıyla Türkiye'de geniş kıvrım dağ sistemleri oluşmuştur. Aşağıda verilen dağ kütlelerinden hangisi, bu Alp kökenli güney kıvrım (Toroslar) sistemi içerisinde yer almaz?

• A) Bolkarlar
• B) Tahtalı Dağları
• C) Dedegöl Dağları
• D) Beşparmak Dağları ✓

Beşparmak (Menteşe) Dağları, Ege Bölgesi'ndeki kırıklı sistem sonucunda yüksekte kalmış bir horst kütlesidir. Bolkarlar, Tahtalı ve Dedegöl dağları ise Toroslar silsilesine ait orijinal kıvrım dağlarıdır.

21. Doğu Karadeniz limanlarını ve sahil şeridini, Kuzey Anadolu Dağları üzerinden Doğu Anadolu ticaret yollarına bağlayan en önemli kara yolu geçidi hangisidir?

• A) Gülek Boğazı
• B) Zigana Geçidi ✓
• C) Sertavul Geçidi
• D) Belen Geçidi

Trabzon sahilini Gümüşhane ve Bayburt üzerinden Erzurum ve Doğu Anadolu'ya bağlayan, üzerinde modern tünel yapıları da bulunan geçit tarihi Zigana (Kalkanlı) Geçidi'dir.

22. Kıyı Ege morfolojisinde dağ sıralarının denize dik doğrultuda uzanması, bölgede pek çok fiziki sonuç doğurmuştur. Aşağıdakilerden hangisi bu dağ uzanış doğrultusunun doğrudan bir sonucu olarak gösterilemez?

• A) Kıyıda koy körfez sayısının fazla olması
• B) Kıta sahanlığının geniş olması
• C) Horst Graben sisteminin oluşmuş olması ✓
• D) Doğu batı yönlü ulaşımın kolay olması

Ege'deki horst-graben sisteminin kendisi kırıklı tektoniğin doğrudan bir sonucudur ve dağların dik uzanmasını sağlayan altyapı budur. Yani dağların dik uzanması horst-grabenleri yaratmamış; horst-graben kırık sistemi dağların dik uzanmasına neden olmuştur.

23. Doğu Anadolu Bölgesi sınırlarında yer alan, zirvesindeki patlama çanağında Türkiye'nin en büyük, dünyanın ise sayılı kaldera göllerinden birini barındıran sönmüş volkanik dağımız hangisidir?

• A) Ağrı Dağı
• B) Tendürek Dağı
• C) Nemrut Dağı ✓
• D) Süphan Dağı

Bitlis'te Van Gölü'nün hemen batısında yükselen Nemrut Dağı, zirve çöküntüsü olan devasa Nemrut Kalderası ve içindeki sıcak-soğuk kaldera gölleriyle tanınan ikonik bir volkan konisidir.

24. Türkiye, dördüncü zamandaki (Kuvaterner) buzullaşma dönemlerinde yüksek zirvelerinde buzul aşındırma ve birikim şekilleri kazanmış bir ülkedir. Ülkemizdeki buzul izleri ile ilgili verilen coğrafi bilgilerden hangisi yanlıştır?

• A) Türkiye kıyı şeridinde deniz seviyesine inen fiyort kıyı tipine rastlanmaz.
• B) Batıdan doğuya doğru gidildikçe yükseltinin artmasına bağlı olarak buzul izleri artar.
• C) Ortalama yükseltisi az olan Ege Bölgesi dahil tüm coğrafi bölgelerimizin yüksek dağlarında buzul izlerine rastlanır. ✓
• D) Buzul şekillerinin oluşabilmesi için dağların genellikle 2000-2200 metre üzerindeki zirveleri etkilenmiştir.

Türkiye'de dördüncü zaman (Kuvaterner) buzullaşma izlerine 2200-2500 metrenin üzerindeki yüksek dağlarda rastlanır. Ortalama yükseltileri yetersiz olan Ege Bölgesi ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde buzul izlerine HİÇ RASTLANMAZ. 💡 ÖSYM Püf Noktası: • Ege ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde buzul izi YOKTUR. • Dolayısıyla 'tüm coğrafi bölgelerimizde bulunur' ifadesi YANLIŞ olan seçenektir.

25. Jeolojik oluşumu bakımından tektonik bir çöküntü alanı olan, verimli tarım topraklarına sahip olmasına karşın ana ulaşım ve otoyol hatlarının geçmesi nedeniyle sanayi tesislerinin işgaline uğrayan ova hangisidir?

• A) Gediz Ovası
• B) Çukurova
• C) Adapazarı Ovası ✓
• D) Muş Ovası

Marmara Bölgesi'nde yer alan Adapazarı (Sakarya) Ovası, Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde gelişmiş tektonik bir ovadır. Kuzey Marmara ve Anadolu otoyol koridorlarının kalbinde yer aldığı için verimli alüvyal tarım toprakları büyük oranda sanayi ve kentleşmeye feda edilmiştir. Çukurova delta ovasıdır, Muş ise bu denli yoğun sanayi işgaline uğramamıştır.