Deneme 19

1. Türkiye'nin matematik, yani mutlak konumuyla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisine ulaşılamaz?

• A) Kuzeyi ile güneyi arasında 6 paralel fark bulunur
• B) Güneş ışınlarını hiçbir zaman dik açıyla almaz
• C) İkinci ve üçüncü saat dilimleri içinde yer alır
• D) Başlangıç Meridyeni'nin doğusunda konumlanmıştır
• E) Doğusu ile batısı arasında 111 dakikalık zaman farkı vardır ✓

Türkiye 36°-42° kuzey paralelleri ile 26°-45° doğu meridyenleri arasındadır. Kuzey-güney yönünde 6 paralel, doğu-batı yönünde 19 meridyen farkı bulunur. Her meridyen 4 dakika olduğundan yerel saat farkı 19 × 4 = 76 dakikadır; 111 dakika değildir.

2. Kış mevsiminde Türkiye'ye ulaştığında kuru ayaz, don ve şiddetli soğuklara neden olabilen termik basınç merkezi hangisidir?

• A) İzlanda Alçak Basıncı
• B) Asor Yüksek Basıncı
• C) Kuzey Afrika Yüksek Basıncı
• D) Basra Alçak Basıncı
• E) Sibirya Yüksek Basıncı ✓

Sibirya Yüksek Basıncı, kışın kara yüzeyinin aşırı soğumasına bağlı olarak oluşur. Türkiye üzerinde etkili olduğunda kuru ve dondurucu hava koşulları meydana getirebilir.

3. Antalya'nın yıllık sıcaklık ortalaması İzmir'inkinden yüksektir. Bu farklılıkta; I. Güneş ışınlarının düşme açısı, II. enlem konumu, III. denizellik faktörlerinden hangileri etkilidir?

• A) Yalnız I
• B) II ve III
• C) I ve II ✓
• D) Yalnız II
• E) Yalnız III

Antalya, İzmir'e göre daha güneyde olduğu için Güneş ışınlarını daha büyük açıyla alır. Aradaki sıcaklık farkını enlem ve ışın açısı açıklar; her iki kent de kıyıda bulunduğundan denizellik temel neden değildir.

4. Ormanların alt sınırını daha çok nem ve yağış, üst sınırını ise sıcaklık belirler. Karadeniz kıyılarında ormanların deniz seviyesinden başlamasında; I. yıllık yağış miktarının fazla olması, II. kurak bir mevsimin yaşanmaması, III. bağıl nem oranının yıl boyunca yüksek seyretmesi durumlarından hangileri etkili olmuştur?

• A) Yalnız I
• B) I ve II
• C) II ve III
• D) I, II ve III ✓
• E) Yalnız III

Karadeniz kıyılarında yağış fazladır, belirgin bir kurak mevsim yoktur ve bağıl nem yıl boyunca yüksektir. Bu koşullar toprağın nemli kalmasını sağlayarak ormanların deniz seviyesinden başlamasına imkân verir. Üç öncül de doğrudur.

5. Toprak özellikleri tarım ürünlerinin verimini etkiler. Buna göre; I. Volkanik tüflü ve kumlu topraklar - Patates II. Yıkanmış asitli topraklar - Pamuk III. Mineralce zengin alüvyal topraklar - İncir eşleştirmelerinden hangileri doğrudur?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve II
• D) I ve III ✓
• E) II ve III

Volkanik, kumlu ve gevşek topraklar patatesin yumrularının gelişmesine uygundur. Mineralce zengin alüvyal ovalar incirde yüksek verim sağlar. Yıkanmış asitli topraklar ise pamuktan çok çay tarımıyla ilişkilidir. I ve III doğrudur.

6. Lavların bir akarsu vadisinin önünü kapatmasıyla volkanik set gölleri oluşur. Aşağıdaki göllerden hangisi bu oluşum türüne örnektir?

• A) Hazar
• B) Nazik ✓
• C) Eğirdir
• D) Tortum
• E) Bafa

Nazik Gölü, lavların bir vadinin önünü kapatması sonucu oluşmuş volkanik set gölüdür. Tortum heyelan set, Bafa alüvyal set, Eğirdir karma yapılı ve Hazar tektonik göldür.

7. Güneydoğu Anadolu'daki Karacadağ, geniş alana yayılmış ve eğimi az olan bir kalkan volkandır. Bu morfolojik yapının temel nedeni nedir?

• A) Püskürme sırasında havaya karışan kül miktarının fazla olması
• B) Krater ağzının dış kuvvetler tarafından hızla aşındırılması
• C) Volkanik faaliyetlerin farklı jeolojik dönemlerde tekrarlanması
• D) Magmadan yeryüzüne çıkan lavların çok akışkan bir yapıda olması ✓
• E) Dağın bulunduğu arazinin tektonik çöküntü alanı içinde yer alması

Volkanın biçimini lavın akışkanlığı belirler. Koyu lavlar krater çevresinde birikerek dik koniler oluştururken Karacadağ'ın akışkan lavları geniş alanlara yayılmıştır. Böylece yükseltisi ve eğimi az, yayvan bir kalkan volkan meydana gelmiştir.

8. Aşağıdaki akarsulardan hangisi kar erimelerinden diğerlerine göre daha az beslenir?

• A) Küçük Menderes ✓
• B) Fırat
• C) Dicle
• D) Aras
• E) Kızılırmak

Ege Bölgesi'ndeki Küçük Menderes Havzası'nda kışlar ılık geçer ve yağış çoğunlukla yağmur biçimindedir. Diğer akarsuların üst havzalarında kar yağışı ile ilkbahar erimelerinin etkisi daha güçlüdür.

9. Türkiye'de heyelanlar en çok ilkbahar aylarında görülür. Bu durumun oluşmasında; I. Kar erimeleriyle toprağın suya doyması, II. Yamaçların nadasa bırakılması, III. Sıcaklık farklarının fiziksel ufalanmayı hızlandırması faktörlerinden hangileri etkilidir?

• A) Yalnız I ✓
• B) Yalnız II
• C) I ve II
• D) I ve III
• E) II ve III

Kar erimeleri toprağın suya doymasına, ağırlığının artmasına ve tabakalar arasındaki sürtünmenin azalmasına yol açar; heyelanı tetikler (I). Nadas daha çok erozyonu artırır (II), fiziksel ufalanma ise kaya düşmesini kolaylaştırır (III). Bu nedenle ilkbahar artışında yalnız I etkilidir.

10. Dağlık ve engebeli alanlarda tarımsal faaliyetler çeşitli fiziki güçlüklerle karşılaşır. Doğu Karadeniz ve Hakkâri gibi yörelerde aşağıdaki durumlardan hangisinin görülmesi beklenmez?

• A) Tarımsal üretimde insan ve hayvan gücüne duyulan ihtiyacın fazlalığı
• B) Tarımsal nüfus yoğunluğunun Türkiye ortalamasının çok altında kalması ✓
• C) Ekilebilir arazilerin toplam yüzölçümü içindeki payının düşük olması
• D) Tarım alanlarının dar ve birbirinden kopuk parçalı yapıda olması
• E) Tarımda makine kullanımının zorlaşması ve maliyetlerin artması

Bu yörelerde tarım alanları dar, parçalı ve eğimlidir; makine kullanımı güç, insan gücü ihtiyacı fazladır. Tarımsal nüfus yoğunluğu tarımla uğraşan nüfusun tarım alanına bölünmesiyle hesaplandığından, sınırlı tarım alanları nedeniyle değer düşük değil yüksektir.

11. Çalışan nüfus içinde sanayi sektörünün payı aşağıdaki illerden hangisinde daha yüksektir?

• A) Kocaeli ✓
• B) Diyarbakır
• C) Konya
• D) Samsun
• E) Kars

Kocaeli; otomotiv, kimya, metal ve petrokimya gibi birçok sanayi kolunun yoğunlaştığı önemli bir üretim merkezidir. Bu nedenle sanayide çalışanların oranı diğer seçeneklerden daha yüksektir.

12. Kökleri gelişme döneminde su altında kalan bu ürün vadi tabanlarında ve akarsu boylarında yetiştirilir. Durgun suyun sağlık riski oluşturması nedeniyle ekimi izinle yapılır. Üretimde Edirne'yi Samsun ve Balıkesir izler. Bu ürün hangisidir?

• A) Şeker Pancarı
• B) Kenevir
• C) Haşhaş
• D) Tütün
• E) Çeltik ✓

Çeltik gelişirken bol su ister ve tarlaları uzun süre su altında kalır. Durgun su sivrisinek ve sıtma riskini artırabildiğinden ekim alanları denetlenir. Verilen yetişme koşulları ve üretim sıralaması çeltiği gösterir.

13. Yoğun tarım yapılan bazı ovalarda arıcılık faaliyetlerinin sınırlı kalmasının başlıca nedeni nedir?

• A) Tarımsal ilaç kullanımının arılara zarar vermesi ✓
• B) Bütün ovalarda bitki çeşitliliğinin az olması
• C) Tarım gelirlerinin yüksek olması
• D) İklimin her yerde elverişsiz olması
• E) Arıcılığın ek iş olarak yapılması

Yoğun tarım alanlarında kullanılan pestisitler arı ölümlerine ve kolonilerin zayıflamasına neden olabilir. Tarımsal ilaçların bu etkisi arıcılığın gelişmesini önemli ölçüde sınırlar.

14. Türkiye'deki doğal gaz kaynakları ve doğal gazın kullanımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Tüketimin çok büyük bir kısmı ithalatla karşılanır.
• B) Uluslararası enerji taşımacılığında önemli bir transit ülkedir.
• C) Elektrik üretim santralleri deniz ulaşımı olan kıyılarda toplanmıştır. ✓
• D) Kırklareli ve Düzce çevresinde çıkarımı yapılmaktadır.
• E) Karadeniz açıklarında yeni rezerv keşifleri yapılmıştır.

Doğal gaz, diğer fosil yakıtlara göre daha az çevre kirliliği oluşturur. Türkiye'de Hamitabat ve Akçakoca'da çıkarılmasına rağmen tüketimin büyük bölümü ithalatla karşılanır. Boru hatlarıyla taşınabildiği için doğal gaz santrallerinin kıyıda kurulması gerekmez. Ovaakça ve Polatlı'da tüketim merkezlerine, Hamitabat'ta ise kaynağa yakınlık kuruluş yerini etkilemiştir.

15. Türkiye'nin yüksek ve engebeli yapısı, akarsu eğimini ve akış hızını artırarak hidroelektrik potansiyeli yükseltmiştir. Hidroelektrik enerji üretimiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Marmara Bölgesi'nde yer şekillerinin sade olması üretim potansiyelini düşürmüştür.
• B) Doğu Anadolu'da yatak eğiminin fazla olması potansiyeli artırmıştır.
• C) Akım miktarının artmasına bağlı olarak en yüksek üretim sonbahardadır. ✓
• D) Enerji üretimi yıllara göre yağış rejimine bağlı olarak dalgalanır.
• E) Keban, Karakaya ve Atatürk barajları en önemli üretim merkezlerindendir.

Yükseltinin batıdan doğuya artması, Doğu Anadolu akarsularının eğimini ve hidroelektrik potansiyelini yükseltir; daha düz olan Marmara'da potansiyel düşüktür. Kar erimeleri ve ilkbahar yağışları debiyi artırdığı için üretim kapasitesi genellikle ilkbaharda yükselir. Yaz kuraklığının ardından sonbaharda su seviyesi çoğu akarsuda daha düşüktür.

16. Türkiye'deki sanayi yatırımlarının bölgeler arasında dengeli dağılmasını zorlaştıran doğal faktör hangisidir?

• A) Nitelikli eleman azlığı
• B) İş gücü azlığı
• C) Sermaye yetersizliği
• D) Pazarlama olanakları
• E) Topoğrafya ✓

Topoğrafya; ulaşım imkânlarını ve tesislerin kurulabileceği alanları etkileyen doğal bir unsurdur. Pazar, sermaye, iş gücü ve nitelikli eleman ise beşerî ya da ekonomik faktörlerdir.

17. Türkiye'deki demiryolu ağının dağılışı ve özellikleri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Hatların uzanış doğrultusu genellikle doğu-batı yönlüdür.
• B) Tüm sınır komşularımızla doğrudan demir yolu bağlantısı bulunmaktadır. ✓
• C) Limanların iç kesimlerle olan ticaret hacmini büyütür.
• D) Yolcu taşımacılığından çok yük taşımacılığında kullanılmaktadır.
• E) Yer şekillerinin engebeli olması yapım maliyetlerini artırmıştır.

Dağların genel olarak doğu-batı uzanması demiryollarının da bu yönde gelişmesini kolaylaştırmış, kuzey-güney hatlarının maliyetini artırmıştır. Demiryolları limanların hinterlandını genişletir ve yük taşımacılığında önemlidir. Ancak Türkiye'nin bütün komşularıyla aktif doğrudan demiryolu bağlantısı yoktur; Irak bağlantısı bulunmaz, Ermenistan hattı ise kapalıdır.

18. Geçmişte hayvan otlatmak veya yazın serinlemek amacıyla kullanılan yaylalar, özellikle Karadeniz ve Akdeniz'de yeni işlevler kazanmıştır. Bu yaylaların günümüzde öne çıkan ekonomik işlevi hangisidir?

• A) Organik tarım uygulamalarının merkezlerine dönüşmesi
• B) Orman ürünleri sanayisinin temel hammadde alanı olması
• C) Endüstriyel hayvancılık tesislerine ev sahipliği yapması
• D) Doğa turizmi ve konaklama faaliyetlerine açılması ✓
• E) Madencilik ve enerji üretim sahaları olarak kullanılması

Karadeniz ve Akdeniz yaylalarında doğal peyzaj, serin hava ve kültürel değerler turizmi geliştirmiştir. Konaklama tesisleri ve ikinci konutlar yaygınlaşmış, geleneksel hayvancılık işlevine doğa turizmi eklenmiştir.