Deneme 14

1. Bir ülkenin jeopolitik önemi, zamanla değişebilen beşerî unsurlar ile kalıcı coğrafi özelliklerin birlikte etkisiyle oluşur. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin jeopolitik önemini etkileyen değişken unsurlardan biridir?

• A) Genç, dinamik ve üretken nüfus yapısı ✓
• B) Zengin enerji kaynaklarına sahip ülkelere komşu olması
• C) Üç tarafının denizlerle çevrili olması
• D) Ortalama yükseltisinin ve engebesinin fazla olması
• E) Asya ve Avrupa kıtaları arasında köprü kurması

Denizlerle çevrili olma, kıtalar arasında bulunma, yer şekilleri ve enerji havzalarına komşuluk kısa sürede değişmeyen özelliklerdir. Nüfusun yaş yapısı, ekonomik güç ve teknoloji ise zamanla değişebilir. Bu nedenle genç ve üretken nüfus, değişken jeopolitik unsurlardandır.

2. Karadeniz ikliminde nem ve bulutluluk yüksek, sıcaklık farkları düşüktür. Bu koşulların kıyı kuşağında; I. Kimyasal çözünmenin hızlı olması II. Güneş enerjisi potansiyelinin düşük kalması III. Orman alt sınırının deniz seviyesinden başlaması durumlarından hangilerine yol açtığı söylenebilir?

• A) Yalnız I
• B) I ve II
• C) I ve III
• D) II ve III
• E) I, II ve III ✓

Yıl boyu yüksek nem ve yağış kimyasal çözünmeyi hızlandırır (I). Bulutlu günlerin fazla olması güneşlenme süresini ve güneş enerjisi potansiyelini azaltır (II). Kurak mevsimin bulunmaması da ormanların kıyıdan itibaren gelişmesini sağlar (III). Bu nedenle üç durum da görülür.

3. Türkiye'nin mutlak konumu göz önüne alındığında; I. kuzeybatı yönünden esen Karayel, II. Rize çevresine doğru alçalan Föhn, III. güney yönünden esen Kıble rüzgârlarından hangileri, geldiği yönün etkisiyle sıcaklığı yükseltir?

• A) Yalnız I
• B) I ve II
• C) Yalnız II
• D) I ve III
• E) Yalnız III ✓

Kuzey Yarım Küre'deki Türkiye'de güneyden gelen Kıble sıcaklığı yükseltirken kuzeybatıdan esen Karayel sıcaklığı düşürür. Föhnün ısıtıcı etkisi yönünden değil, havanın yamaç boyunca alçalırken ısınmasından kaynaklanır. Bu nedenle yalnız III doğrudur.

4. Volkanik sahalarda gaz basıncına bağlı patlamalarla meydana gelen, belirgin lav çıkışının olmadığı maar çukurlarına Türkiye'den hangi örnek verilebilir?

• A) Meke Gölü ✓
• B) Marmara Gölü
• C) Burdur Gölü
• D) Erçek Gölü
• E) Van Gölü

Konya'nın Karapınar ilçesinde bulunan Meke Gölü, volkanik patlama çukurunda gelişmiş önemli bir maar örneğidir. Su seviyesindeki güncel değişimler gölün oluşum türünü değiştirmez.

5. İstanbul ve Çanakkale boğazlarında yüzey ve dipte zıt yönlü akıntılar görülür. Bu akıntılarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Alt akıntının oluşmasında suların tuzluluk farkı etkilidir.
• B) Karadeniz'in su seviyesi yüzey akıntısını oluşturur.
• C) Akıntılar deniz canlılarının göç yollarını etkiler.
• D) Yüzey akıntısı Karadeniz'den Marmara'ya doğru ilerler.
• E) Alt akıntının yönü Karadeniz'den Ege'ye doğrudur. ✓

Karadeniz'in su seviyesi daha yüksek olduğu için yüzey akıntısı Karadeniz'den Marmara ve Ege yönüne ilerler. Daha tuzlu ve yoğun Akdeniz suyu ise dipten ters yönde, Karadeniz'e doğru hareket eder. Bu nedenle alt akıntının Karadeniz'den Ege'ye gittiği ifadesi yanlıştır.

6. Aşağıdaki oluşumlardan hangisi levha hareketleriyle ve iç kuvvetlerle ilişkilendirilemez?

• A) Haymana Platosu'nun yükselmesi
• B) Kuzey Anadolu Dağları
• C) Toros Dağları
• D) Kapıdağ Yarımadası ✓
• E) Alp orojenezi

Kapıdağ Yarımadası, bir adanın kıyı oku ve birikim setiyle ana karaya bağlanması sonucu oluşan tombolodur. Bu şekli dalgalar ve kıyı akıntıları meydana getirmiştir; diğer seçenekler iç kuvvetlerle bağlantılıdır.

7. GAP kapsamında sulanan alanlarda yanlış sulama yöntemlerinin ortaya çıkardığı başlıca çevre sorunu hangisidir?

• A) Yer altı su seviyesinin düşmesi
• B) Toprağın tuzlanması ✓
• C) Obrukların oluşması
• D) Bataklık alanların genişlemesi
• E) Gübre kullanımının artması

Aşırı ve hatalı sulama taban suyu düzeyini yükseltir; suda çözünmüş tuzlar buharlaşma sonucunda yüzeyde birikir. Böylece toprağın verimini azaltan tuzlanma sorunu ortaya çıkar.

8. Türkiye'de 1940-1945 döneminde nüfus artış hızında belirgin bir düşüş yaşanmıştır. Bu düşüşte; I. İkinci Dünya Savaşı tehlikesiyle erkeklerin silahaltına alınması, II. Avrupa'ya yoğun işçi göçü yaşanması, III. Nüfus artışını azaltıcı politikalar uygulanması faktörlerinden hangileri etkili olmuştur?

• A) Yalnız I ✓
• B) Yalnız II
• C) I ve II
• D) I ve III
• E) I, II ve III

Türkiye savaşa katılmasa da seferberlik nedeniyle çalışma çağındaki birçok erkek silahaltında tutulmuş, evlilikler ve doğumlar azalmıştır (I). Avrupa'ya işçi göçü 1960'larda başlamış (II), nüfus artışını azaltıcı politikalar ise 1965 sonrasında uygulanmıştır (III). Bu nedenle yalnız I etkilidir.

9. Bir yörede aritmetik nüfus yoğunluğunun düşük, tarımsal nüfus yoğunluğunun yüksek olması; nüfusun seyrek, ekilebilir alanların ise sınırlı olduğunu gösterir. Bu özellik aşağıdaki yörelerin hangisinde belirgindir?

• A) Hakkâri Yöresi ✓
• B) Çatalca-Kocaeli Yöresi
• C) Doğu Karadeniz Bölümü
• D) Ergene Yöresi
• E) Orta Kızılırmak Bölümü

Hakkâri'de sert iklim ve engebeli arazi nedeniyle toplam nüfus seyrektir; bu durum aritmetik yoğunluğu düşürür. Tarım yapılabilecek düzlüklerin çok sınırlı olması ise tarımla uğraşan nüfusun dar alanlarda toplanmasına ve tarımsal yoğunluğun yükselmesine neden olur.

10. Türkiye ile Yunanistan arasındaki nüfus mübadelesi, gerçekleşme biçimine göre hangi göç türü içinde değerlendirilir?

• A) Mevsimlik göç
• B) Zorunlu göç ✓
• C) Beyin göçü
• D) Gönüllü göç
• E) İşçi göçü

Mübadele, devletler arasındaki anlaşmayla belirli nüfus gruplarının karşılıklı olarak yer değiştirmesidir. Göçe katılmak kişisel tercihe bırakılmadığından bu hareket zorunlu göç sayılır.

11. Köy altı yerleşmelerinin sürekli ya da geçici olmasında ekonomik faaliyet belirleyicidir. Tarıma dayalı olanlar genellikle sürekli, hayvancılığa dayalı olanlar ise geçicidir. Aşağıdaki yerleşmelerden hangisi geçici niteliktedir?

• A) Çiftlik
• B) Mezra
• C) Divan
• D) Kom ✓
• E) Mahalle

Mahalle, divan, mezra ve çiftlik çoğunlukla tarıma dayalı sürekli yerleşmelerdir. Kom ise özellikle Doğu Anadolu'da hayvancılık amacıyla mevsimlik kullanılan ve kışın terk edilebilen geçici bir yerleşmedir.

12. Şeker pancarı hasattan sonra kısa sürede işlenmesi gereken, küspesi hayvan yemi olarak değerlendirilen bir sanayi bitkisidir. Türkiye'deki üretim özellikleri düşünüldüğünde hangisi söylenemez?

• A) Fabrika çevrelerinde besi ve ahır hayvancılığı faaliyetleri gelişme gösterir.
• B) Kıyı bölgelerindeki verimli tarım alanlarında üretimi ilk sırada yer alır. ✓
• C) Üretim alanları ile şeker fabrikalarının birbirine yakın kurulması zorunludur.
• D) Üretim miktarı, devletin uyguladığı kota sistemine göre yıllar içinde dengelenir.
• E) Karasal iklim bölgelerinde genellikle sulama imkânlarına bağlı yetiştirilir.

Şeker pancarı geniş bir yetişme alanına sahip olsa da kıyı ovalarında üretimi yaygın değildir. Bunun nedeni iklim değil; pamuk, turunçgil ve seracılık gibi daha yüksek gelirli faaliyetlerin tercih edilmesidir. Üretim daha çok sulanabilen karasal iç bölgelerde yoğunlaşır ve kota uygulanır.

13. Tarla tarımında birim alandan elde edilen ürün miktarını yükseltmek için aşağıdakilerden hangisinin uygulanması etkili olmaz?

• A) Bilinçli gübre kullanımını yaygınlaştırmak
• B) Çiftçi sayısını artırmak ✓
• C) Tohum ıslahı çalışmalarını artırmak
• D) Sulama olanaklarını geliştirmek
• E) Uygun makine kullanımını yaygınlaştırmak

Tarımsal verim, birim alandan alınan ürün miktarını ifade eder. Çiftçi sayısının çoğalması verimi kendiliğinden artırmaz; sulama, uygun makine, ıslah edilmiş tohum ve bilinçli gübreleme verimi yükseltebilir.

14. Türkiye'nin jeolojik yapısı bazı madenlerde güçlü bir ihracatçı olmasını sağlarken bazılarında dışa bağımlılık yaratmıştır. Buna göre; I. Feldispat II. Fosfat III. Trona yer altı kaynaklarından hangileri Türkiye'nin ihracatında önemli yer tutar?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve III ✓
• D) II ve III
• E) I, II ve III

Türkiye'de her madenin rezervi iç talebi karşılayacak düzeyde değildir. Cam, seramik ve porselende kullanılan feldispat (I) ile doğal soda külünün ham maddesi olan trona (III), rezerv ve ihracat bakımından öne çıkar. Gübre üretiminde kullanılan fosfatın (II) rezervi ise yetersiz olduğundan önemli ölçüde ithalat yapılır.

15. Türkiye'de sıcak su kaynaklarının dağılışı ile diri fayların bulunduğu alanlar büyük ölçüde örtüşür. Bu bilgiden hareketle jeotermal kaynaklarla ilgili aşağıdaki sonuçlardan hangisine kesin olarak ulaşılır?

• A) Karstik arazilerin yaygın olduğu yörelerde su sıcaklık değerleri artar.
• B) Volkanik dağların zirvelerinde sıcak su çıkışları daha fazladır.
• C) Kırıklı yer yapısının bulunduğu bölgelerde enerji potansiyeli yüksektir. ✓
• D) Sadece elektrik üretimi ve konut ısıtmasında kullanılmaktadır.
• E) Masif arazilerin bulunduğu alanlarda kaynak yoğunluğu fazladır.

Yer altına sızan sular derinlerde ısınır ve fay hatları boyunca yüzeye çıkar. Sıcak su kaynaklarıyla diri fayların örtüşmesi, kırıklı alanlarda jeotermal potansiyelin yüksek olduğunu gösterir. Bu kaynaklar elektrik ve ısıtmanın yanında seracılık ve sağlık turizminde de kullanılır.

16. Türkiye'de dağların kıyıya paralel uzandığı ve düz alanların sınırlı olduğu bazı yörelerde havalimanları deniz doldurularak yapılmıştır. Aşağıdakilerden hangisi bu yöntemle inşa edilen havalimanlarından biridir?

• A) Zonguldak Çaycuma
• B) Sinop
• C) Samsun Çarşamba
• D) Rize-Artvin ✓
• E) Trabzon

Doğu Karadeniz'de dağların kıyının hemen gerisinden yükselmesi, havalimanı için gerekli geniş düzlüklerin bulunmasını güçleştirir. Bu engeli aşmak amacıyla Ordu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanları deniz doldurularak yapılmıştır. Trabzon Havalimanı kıyı taraçası, Samsun Çarşamba Havalimanı ise delta ovası üzerinde bulunduğundan aynı yönteme ihtiyaç duyulmamıştır.

17. Gemlik'te otomobil fabrikasının üretime geçmesi sonucunda; I. ticaret hacminin büyümesi, II. nüfus yoğunluğunun yükselmesi, III. birincil ekonomik faaliyetlerin çoğalması gelişmelerinden hangilerinin yaşanması beklenir?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve II ✓
• D) I ve III
• E) I, II ve III

Otomotiv yatırımı istihdam ve ticareti geliştirerek göç alımını, buna bağlı olarak da nüfus yoğunluğunu artırabilir. Sanayi ikincil ekonomik faaliyet olduğundan birincil faaliyetlerde artış beklenmez. Bu nedenle I ve II doğrudur.

18. Türkiye'deki turizm faaliyetlerinin coğrafi dağılışı ve ekonomik özellikleri düşünüldüğünde aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

• A) Turizm gelirlerinin bölgesel dağılımında Marmara Bölgesi ilk sıradadır.
• B) Termal turizm tesisleri genellikle tektonik kırık hatlarında yoğunlaşmıştır.
• C) Turizm faaliyetleri ve elde edilen gelirler yılın bütününe dengeli dağılmıştır. ✓
• D) Kongre ve fuar turizmi yatırımları daha çok büyükşehirlerde toplanmıştır.
• E) Deniz turizmi sezonunun en uzun sürdüğü kıyı kuşağı Akdeniz'dir.

İstanbul Marmara'nın turizm gelirlerini artırırken sıcak iklim Akdeniz'de deniz turizmi sezonunu uzatır. Fay hatları termal turizmi, büyükşehirlerin altyapısı da kongre ve fuar turizmini destekler. Buna karşın turizm hareketleri yaz aylarında yoğunlaştığından faaliyet ve gelirler yıl geneline dengeli dağılmaz.