Deneme 12

1. Kuzey Yarım Küre'de hangi tarih aralığında gündüzler gecelerden hâlâ kısa olduğu hâlde giderek uzamaktadır?

• A) 25-30 Eylül
• B) 25-30 Mart
• C) 10-15 Temmuz
• D) 10-15 Nisan
• E) 1-5 Ocak ✓

Kuzey Yarım Küre'de gündüz süreleri 21 Aralık ile 21 Haziran arasında uzar. Gündüzün geceden kısa olduğu dönem 23 Eylül-21 Mart arasıdır. Bu iki koşul 1-5 Ocak günlerinde aynı anda görülür.

2. Bakı etkisi nedeniyle Türkiye'deki yerleşmeler çoğunlukla dağların güneye bakan yamaçlarında yoğunlaşır. Bazı kıyı dağlarında ise denizellik bu dağılışı tersine çevirebilir. Aşağıdaki dağların hangisinde bu duruma örnek verilebilir?

• A) Cilo Dağları
• B) Mescit Dağları
• C) Aydın Dağları
• D) Küre Dağları ✓
• E) Bolkar Dağları

Küre Dağları'nın kuzey yamaçları Karadeniz'e dönüktür ve denizin ılımanlaştırıcı etkisinden yararlanır. Güney yamaçlarda karasallık daha belirgin olduğundan yerleşmeler, genel bakı kuralının tersine kuzey yamaçlarda yoğunlaşabilir.

3. Türkiye'de görülen orman ağaçlarıyla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi hatalıdır?

• A) Meşe, iklim seçiciliği görece az olduğu için geniş alana yayılır.
• B) Kızılçam, Türkiye'de ormanların üst sınırını oluşturan ağaç türüdür. ✓
• C) Ladin, özellikle nemli Doğu Karadeniz dağlarında yayılış gösterir.
• D) Köknar; Uludağ, Kazdağları, Toroslar ve Doğu Karadeniz'de görülebilir.
• E) Ardıç, Türkiye'nin farklı bölgelerinde yayılış gösterebilir.

Sıcaklık isteği fazla olan kızılçam daha çok alçak kesimlerde yetişir. Orman üst sınırına yaklaşıldığında ise sarıçam gibi düşük sıcaklıklara dayanıklı türler öne çıkar.

4. Türkiye arazisinin önemli bir bölümünü şekillendiren Alp-Himalaya orojeneziyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

• A) Kuzey Anadolu Dağları'nın kıvrılarak yükselmesini sağlamıştır.
• B) Zonguldak çevresindeki taş kömürü yataklarını oluşturmuştur. ✓
• C) Üçüncü Jeolojik Zaman'da en şiddetli evresini yaşamıştır.
• D) Arabistan ve Avrasya levhalarının sıkıştırmasıyla tetiklenmiştir.
• E) Batı Anadolu'daki kırık dağlarının oluşumunda etkili olmuştur.

Türkiye'nin günümüzdeki dağlık görünümü büyük ölçüde Üçüncü Jeolojik Zaman'daki Alp-Himalaya orojenezi sırasında oluşmuştur. Levhaların sıkıştırması Toroslar ile Kuzey Anadolu Dağları'nı kıvrımlandırmış, Batı Anadolu'da ise kırıklı yapının gelişmesine katkı sağlamıştır. Zonguldak çevresindeki taş kömürü yatakları ise bu süreçten çok daha önce, Birinci Jeolojik Zaman'da oluşmuştur.

5. Türkiye'deki birçok akarsuyun akım (debi) grafiğinde, ilkbaharda su seviyesinin belirgin biçimde yükseldiği ve taşkın riskinin arttığı görülür. Bu durumun temel nedeni nedir?

• A) Akarsu yatak eğimlerinin fazla olması
• B) Tarımsal sulama ihtiyacının henüz başlamaması
• C) İlkbahar aylarında sağanak yağışların artması
• D) Yeraltı su seviyesinin yüzeye yaklaşması
• E) Havzadaki kar örtüsünün erimesi ✓

Türkiye'nin yükseltisi fazla olduğundan kış yağışlarının önemli bölümü dağlarda kar olarak birikir. İlkbaharda sıcaklıkların yükselmesiyle eriyen karlar akarsulara katılır ve özellikle Doğu ile İç Anadolu'da debiyi hızla artırır. İlkbahar sağanakları da etkili olsa da belirgin yükselişin temel nedeni kar erimeleridir.

6. Türkiye'yi çevreleyen denizlerin fiziksel ve kimyasal özellikleri enleme göre değişir. Karadeniz'den Akdeniz'e doğru gidildiğinde deniz suyunun; I. tuzluluk oranı, II. sıcaklık ortalaması, III. çözünmüş oksijen miktarı özelliklerinden hangilerinde artış beklenir?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız III
• C) I ve II ✓
• D) I ve III
• E) I, II ve III

Güneye gidildikçe sıcaklık ve buna bağlı buharlaşma arttığından Akdeniz'in sıcaklığı ve tuzluluğu Karadeniz'den yüksektir. Soğuk su daha fazla çözünmüş oksijen tutabildiği için oksijen miktarı güneye doğru artmaz. Bu nedenle I ve II doğrudur.

7. Rüzgârların şekillendirici etkisi kurak, gevşek topraklı ve seyrek bitki örtülü alanlarda artar. Buna göre; I. Konya Karapınar çevresi, II. Doğu Karadeniz kıyı kuşağı, III. Güneydoğu Anadolu'nun güneyi yörelerinden hangilerinde rüzgâr şekilleri daha yaygındır?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve II
• D) I ve III ✓
• E) II ve III

Karapınar çevresi ile Güneydoğu Anadolu'nun güneyinde kuraklık ve seyrek bitki örtüsü rüzgâr aşındırmasını artırır. Doğu Karadeniz'de ise bol yağış ve gür ormanlar yüzeyi korur. Bu nedenle I ve III doğrudur.

8. Türkiye'nin okyanusa kıyısı olmamasına rağmen Marmara ve Ege kıyılarında geçmişte tsunami yaşandığı belirlenmiştir. Bu durumun oluşmasında hangi özellik doğrudan etkilidir?

• A) Deniz tabanlarında sismik hareketliliğin yüksek olması ✓
• B) Boğazlar aracılığıyla farklı denizlerin birbirine bağlanması
• C) Kıyı gerisindeki dağların denize paralel uzanması
• D) Akarsuların taşıdığı alüvyonların kıyı derinliğini azaltması
• E) Kıyı çizgisi boyunca şiddetli lodos fırtınalarının görülmesi

Tsunamiler iç denizlerde de oluşabilir. Marmara ve Ege tabanındaki aktif fayların kırılması deniz tabanını aniden hareket ettirerek büyük dalgalar oluşturur. Bu nedenle temel etken fırtına değil, deniz altı depremleri ve tektonik hareketliliktir.

9. Tarımsal ve aritmetik nüfus yoğunluğu arasındaki farkın büyük olduğu yörelerde arazi genellikle engebeli, tarım alanları ise dardır. Aşağıdaki yörelerden hangisinde bu farkın en fazla olması beklenir?

• A) Menteşe Yöresi
• B) Hakkari Çevresi ✓
• C) Şanlıurfa Çevresi
• D) Ergene Havzası
• E) Tuz Gölü Çevresi

Aritmetik yoğunluk toplam nüfusun yüzölçümüne, tarımsal yoğunluk tarım nüfusunun tarım alanına oranıdır. Hakkâri'de tarım alanları çok dar olduğu için tarımsal yoğunluk yüksek, toplam nüfus seyrek olduğu için aritmetik yoğunluk düşüktür. Ergene, Tuz Gölü ve Şanlıurfa'da tarım alanları daha geniş olduğundan fark küçülür.

10. Nüfusu hızla artan ülkelerde eğitim, sağlık ve konut gibi demografik yatırımlara daha fazla kaynak ayrılır. Bu harcamaların artması aşağıdaki sonuçlardan hangisine yol açabilir?

• A) Üretim maliyetlerinin yükselmesine
• B) Nüfusun ülke geneline dengeli dağılmasına
• C) Ekonomik kalkınma hızının yavaşlamasına ✓
• D) İş gücü potansiyelinin azalmasına
• E) İhracata yönelik sanayi kollarının gelişmesine

Okul, hastane ve konut gibi yatırımlar zorunlu sosyal ihtiyaçları karşılar ancak doğrudan üretim kapasitesi oluşturmaz. Kaynakların büyük bölümü bu alanlara ayrıldığında sanayi ve teknoloji yatırımlarına daha az pay kalabilir; bu da ekonomik kalkınma hızını yavaşlatabilir.

11. Türkiye'de tahıl üretimi bazı yıllarda bir önceki yıla göre belirgin biçimde artıp azalabilmektedir. Ekim alanları fazla değişmediği hâlde oluşan bu dalgalanmanın temel nedeni nedir?

• A) Nadasa bırakılan tarım arazilerinin oranında yıllar içinde yaşanan değişimler
• B) Çiftçilerin tahıl yerine ekonomik getirisi yüksek sanayi bitkilerine yönelmesi
• C) İlkbahar yağışlarının yıllara göre mevsim normallerinin altında veya üstünde gerçekleşmesi ✓
• D) Tarımda makineleşme oranının bölgeler arasında farklılık göstermesi
• E) Gübre ve kaliteli tohum kullanımının devlet teşvikleriyle desteklenmesi

Tahıllarda verim, yağışın miktarı ve zamanına bağlı olarak yıldan yıla değişir. Özellikle ilkbahar yağışlarının normalin altında veya üstünde gerçekleşmesi buğday ve arpa üretiminde belirgin dalgalanmalara yol açar. Bu nedenle temel etken ilkbahar yağışlarıdır.

12. Aşağıdaki tarım ürünlerinden hangisi şiddetli kış soğuklarına karşı daha dayanıklıdır?

• A) Zeytin
• B) İncir
• C) Çay
• D) Elma ✓
• E) Mandalina

Elma düşük sıcaklıklara dayanabilen ve karasal iklim bölgelerinde yetiştirilebilen bir meyvedir. Zeytin, incir, çay ve mandalina ise sert soğuklarla don olaylarından daha çok zarar görür.

13. Türkiye arazisinin büyük bölümü Üçüncü Jeolojik Zaman'da oluştuğundan linyit yatakları ülke genelinde yaygındır. Linyit ve kullanım alanlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

• A) Kalori değeri düşük olduğundan taşıma maliyeti yüksektir.
• B) Afşin-Elbistan havzası en büyük rezerv alanlarından biridir.
• C) Hemen her coğrafi bölgede çıkarımı yapılmaktadır.
• D) Çıkarım alanları ile termik santrallerin konumları yakındır.
• E) Demir-çelik sanayisinde demirin eritilmesinde temel yakıttır. ✓

Afşin-Elbistan, Soma ve Tunçbilek gibi havzalardan çıkarılan linyitin kalori değeri düşüktür. Taşıma maliyetini azaltmak için çoğunlukla çıkarıldığı yere yakın termik santrallerde kullanılır. Demir-çelik sanayisinin gerektirdiği yüksek ısıyı sağlayamadığından bu alanda linyit yerine taş kömürü tercih edilir.

14. Mardin'in Mazıdağı ilçesinde çıkarılan ve yapay gübre üretiminde ham madde olarak kullanılan maden hangisidir?

• A) Fosfat ✓
• B) Barit
• C) Volfram
• D) Cıva
• E) Boksit

Gübre sanayisinin temel girdilerinden biri fosfattır. Türkiye'nin başlıca fosfat yatakları Mardin'e bağlı Mazıdağı çevresinde yer alır.

15. Sanayi yatırımları için sermaye, teknoloji ve ham madde gerekir. Türkiye'de engebeli ve ulaşımı güç alanlarda ticaret sınırlı kaldığından sermaye birikimi ve sanayileşme genellikle yavaştır. Aşağıdaki yörelerden hangisi bu genellemenin dışında kalır?

• A) Teke Yöresi
• B) Hakkâri Yöresi
• C) Menteşe Yöresi
• D) Taşeli Platosu
• E) Ergene Havzası ✓

Hakkâri, Taşeli, Teke ve Menteşe'nin engebeli yapısı ulaşımı ve büyük sanayi yatırımlarını sınırlar. Ergene Havzası ise geniş düzlükleri, güçlü ulaşım ağı ve İstanbul pazarına yakınlığı sayesinde modern tarım ile sanayinin geliştiği, sermaye birikiminin yüksek olduğu bir alandır. Bu nedenle genellemenin dışında kalır.

16. Çatalca-Kocaeli Bölümü, Türkiye'de sanayi tesislerinin ve enerji tüketiminin en yoğun olduğu alanlardan biridir. Aşağıdakilerden hangisinin bu bölümün sanayi merkezi olmasındaki etkisi daha azdır?

• A) Köklü bir sermaye birikimine ve finansal altyapıya sahip olması
• B) Hinterlandı geniş önemli limanlara sahip olması
• C) Enerji üretim santrallerinin büyük kısmını barındırması ✓
• D) Nitelikli iş gücü ve geniş bir tüketici pazarı sunması
• E) Önemli kara ve demiryolu ağlarının kavşağında bulunması

Geniş limanlar, gelişmiş kara ve demir yolları, sermaye birikimi, nitelikli iş gücü ve büyük pazar sanayiyi destekler. Bölgede enerji tüketimi çok yüksektir; ancak Türkiye'deki enerji santrallerinin büyük kısmı burada toplanmamıştır. Bu nedenle enerji üretim tesislerinin varlığı daha az etkilidir.

17. Aşağıdaki kentlerden hangisinin limanı Türkiye'nin yüksek işlem hacmine sahip başlıca limanları arasında değildir?

• A) Sinop ✓
• B) İzmir
• C) Trabzon
• D) İskenderun
• E) Samsun

Sinop'ta doğal bir liman bulunmasına rağmen gerisindeki dağlık arazi kara ulaşımını zorlaştırır ve hinterlandı sınırlar. Bu nedenle limanın işlem hacmi diğer seçeneklerdeki merkezlerden daha düşüktür.

18. Kayseri'de bulunan, tatlı ve tuzlu su ortamlarını birlikte barındıran; sazlıklarıyla zengin kuş varlığına sahip sulak alan hangisidir?

• A) Sultan Sazlığı ✓
• B) Seyfe Gölü
• C) Manyas Gölü
• D) Avlan Gölü
• E) Kızören Obruğu

Erciyes Dağı'nın güneyindeki Sultan Sazlığı, Kayseri'nin önemli sulak alanlarındandır. Tatlı ve tuzlu su ekosistemleri çok sayıda kuş türü için uygun yaşam ortamı oluşturur.