Altın Test 10

1. Türkiye'de sanayinin ve ticaretin geliştiği büyük merkezlerde genellikle kara, deniz, hava ve demir yolu ulaşım altyapılarının tamamı gelişmiştir. Ancak bazı önemli turizm ve sanayi illerimizde yer şekillerinin engebeli yapısı nedeniyle demir yolu ağı henüz bulunmamaktadır. Buna göre, aşağıdaki şehirlerden hangisinde demir yolu ulaşımı bulunmadığı için tüm ulaşım modlarının (kara, hava, deniz ve demir yolu) bir arada geliştiği _söylenemez_?

• A) İzmir
• B) Antalya ✓
• C) Samsun
• D) Kocaeli
• E) İstanbul

Antalya, Teke Yöresi'nin engebeli dağlık yapısı (Toroslar) nedeniyle Türkiye'deki demir yolu ağına bağlı olmayan illerimizden biridir. Dolayısıyla Antalya'da kara, hava ve deniz yolu ulaşımı gelişmiş olmasına rağmen demir yolu ulaşımı bulunmamaktadır. İzmir, İstanbul, Kocaeli ve Samsun illerinde ise bu dört ulaşım modunun tamamı aktif olarak kullanılmaktadır.

2. Sınır illeri veya başka bir ülkeyle doğrudan kara sınırı bulunan şehirler 'serhat şehirleri' olarak adlandırılmaktadır. Buna göre, coğrafi konumları göz önüne alındığında, aşağıdaki illerimizden hangisi serhat şehirleri (sınır illeri) arasında _yer almaz_?

• A) Siirt ✓
• B) Van
• C) Mardin
• D) Hatay
• E) Artvin

Hatay (Suriye), Van (İran), Artvin (Gürcistan) ve Mardin (Suriye) komşu ülkelerle doğrudan kara sınırı olan sınır illeridir. Siirt ise Doğu Anadolu ve Güneydoğu sınırında yer almakla birlikte hiçbir ülkeyle doğrudan kara sınırı olmayan bir iç il konumundadır.

3. Türkiye'deki ovalar oluşum kökenlerine göre tektonik, karstik ve delta ovaları gibi gruplara ayrılır. Buna göre, aşağıda verilen ovalardan hangisi oluşum kökeni bakımından diğerlerinden farklıdır (karstik oluşumludur)?

• A) Malatya Ovası
• B) Konya Ovası
• C) Elmalı Ovası ✓
• D) Iğdır Ovası
• E) Ergene Ovası

Iğdır, Konya, Malatya ve Ergene ovaları fay hatlarındaki çökmelerle oluşmuş tektonik ovalardır. Ancak Antalya'nın batısında yer alan Elmalı Ovası, kireç taşlarının erimesiyle oluşan karstik (polye) kökenli bir ovadır. Doğru cevap C seçeneğidir.

4. Türkiye'nin 21 Haziran (yaz gün dönümü) tarihindeki coğrafi özellikleri ile ilgili; I. Ülke genelinde yatay yüzeylerdeki cisimlerin yıl içindeki en kısa gölge boyu ölçülür. II. Bu tarihten hemen sonraki günden itibaren geceler gündüzlerden daha uzun olmaya başlar. III. Kuzey yönünde hareket edildikçe gündüz sürelerinin uzadığı gözlemlenir. IV. Aynı boylam üzerinde yer alan tüm noktalarda güneş aynı saatte doğar ve aynı saatte batar. ifadelerinden hangilerinin bu tarihte yaşanması _beklenmez_?

• A) I ve II
• B) I ve III
• C) II ve IV ✓
• D) III ve IV
• E) II, III ve IV

21 Haziran'da Türkiye güneş ışınlarını alabileceği en dik açılarla alır ve en kısa gölgeler ölçülür (I doğru). Bu tarihten sonra gündüzler kısalmaya, geceler uzamaya başlar; ancak gecelerin gündüzleri geçmesi (daha uzun olması) ekinoks (23 Eylül) sonrasına kadar gerçekleşmez (II yanlış). 21 Haziran'da kuzeye gidildikçe gündüz süresi uzar (III doğru). Aynı boylam üzerinde güneşin aynı anda doğup batması sadece ekinokslarda (21 Mart - 23 Eylül) görülür (IV yanlış). Dolayısıyla II ve IV yaşanması beklenmeyen durumlardır.

5. Karadeniz Bölgesi, Türkiye'de orman varlığının en yoğun olduğu bölgedir. Ancak bölge içindeki bazı alanlar, özel yeryüzü şekilleri ve yoğun tarım alanı kullanımı nedeniyle orman örtüsü bakımından oldukça fakirdir. Buna göre, Karadeniz Bölgesi sınırlarında bulunmasına rağmen, aşağıdaki alanların hangisinde orman varlığı en az paya sahiptir?

• A) Bafra Delta Ovası ✓
• B) Kaçkar Dağları'nın kuzey yamaçları
• C) Küre Dağları'nın kıyıya bakan tarafları
• D) Giresun Dağları'nın kuzey etekleri
• E) Bolu Dağları çevresi

Karadeniz kıyısındaki dağ yamaçları gür ormanlarla kaplıyken, Kızılırmak'ın oluşturduğu Bafra Ovası alüvyal dolgulu verimli bir delta sahası olduğundan orman örtüsünden yoksun olup tamamen tarımsal faaliyetlere ayrılmıştır.

6. Türkiye'de iklim özellikleri ve yer şekillerinin kısa mesafelerde değişmesi, kış turizminin ve kayak merkezlerinin farklı bölgelerimizde yaygınlaşmasını sağlamıştır. Buna göre, yer şekilleri ve iklim özellikleri göz önüne alındığında, aşağıdaki illerin hangisinde aktif bir kayak merkezinin veya kış turizmi tesisinin bulunması _beklenmez_?

• A) Samsun
• B) Erzurum
• C) Antalya
• D) Edirne ✓
• E) Bursa

Bursa'da Uludağ, Erzurum'da Palandöken, Antalya'da Saklıkent ve Samsun'da Ladik (Akdağ) kış sporları ve kayak turizminin yapıldığı önemli merkezlerdir. Ancak Edirne, yer şekillerinin çok sade olması ve yükseltinin az olması (ortalama yükseltisi en düşük illerimizden biridir) sebebiyle kış turizmine ve kayak tesislerine uygun değildir. Doğru cevap D seçeneğidir.

7. Türkiye, 36° - 42° Kuzey enlemleri (paralelleri) ile 26° - 45° Doğu boylamları (meridyenleri) arasında yer alan bir ülkedir. Buna göre, aşağıda koordinatları verilen coğrafi konumlardan hangisinin Türkiye sınırları (kara ve deniz yetki alanları dâhil) içerisinde yer aldığı _söylenemez_?

• A) 35° Doğu boylamı - 30° Kuzey enlemi ✓
• B) 45° Doğu boylamı - 40° Kuzey enlemi
• C) 30° Doğu boylamı - 38° Kuzey enlemi
• D) 27° Doğu boylamı - 41° Kuzey enlemi
• E) 40° Doğu boylamı - 36° Kuzey enlemi

Türkiye'nin en güney ucu 36° Kuzey enlemidir (Hatay'ın güneyi). Dolayısıyla 30° Kuzey enlemi Türkiye sınırlarının güneyinde kalır ve ülkemiz sınırları içinde bulunamaz. Diğer koordinatlar Türkiye'nin coğrafi çerçevesi (36°-42° K ve 26°-45° D) içine girmektedir.

8. Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren (1923-1963 dönemi) nüfus artış hızını yükseltmeye yönelik teşvik edici politikalar izlenmiştir. Bu politikaların tercih edilmesinde; I. Ülke genelindeki doğal kaynakları işleyecek iş gücü açığını kapatmak II. Sanayileşmeye bağlı olarak gelişen işsizlik sorununu azaltmak III. Dönemin koşullarına bağlı olarak güçlü bir savunma ordusu ve askeri potansiyel oluşturmak IV. Mevcut nüfus artış hızının çok düşük olmasının kalkınmayı yavaşlatması gerekçelerinden hangileri belirleyici olmuştur?

• A) I ve II
• B) I ve III ✓
• C) II ve III
• D) I, II ve III
• E) I, II ve IV

Cumhuriyetin ilk dönemlerinde nüfusun artırılmak istenmesinde tarım ve sanayide çalışacak insan gücüne duyulan gereksinim (I) ile savaş sonrası savunma gücünü artırmak amacıyla askeri güce ihtiyaç duyulması (III) etkilidir. İşsizlik ve yüksek nüfus artış hızı o dönemde teşvik nedeni değildir. Doğru cevap I ve III'tür.

9. Türkiye denizlerinde avlanan toplam balık miktarının yaklaşık %70-80'i Karadeniz'den elde edilmektedir. Aşağıdakilerden hangisi Karadeniz'in balık miktarı ve deniz ürünleri potansiyeli bakımından ilk sırada yer almasının nedenlerinden biri _değildir_?

• A) Karadeniz'in yüzölçümü ve deniz sınırlarının diğer denizlerimizden çok daha geniş olması ✓
• B) Düşük su sıcaklığı ve uygun akıntılar nedeniyle balıklar için ideal üreme ve göç ortamı sunması
• C) Soğuk su karakterli olması ve dalgalı yapısıyla suda çözünmüş oksijen miktarının yüksek olması
• D) Bol akarsu girdisi ve az buharlaşma nedeniyle deniz suyu tuzluluk oranının düşük (tatlılık oranının fazla) olması
• E) Akarsuların taşıdığı bol mineral ve besin maddeleri sayesinde plankton miktarının çok zengin olması

Bir denizin yüzölçümünün geniş olması orada balık miktarının çok olmasını doğrudan belirlemez; örneğin Akdeniz daha geniş bir denizdir fakat tuzluluk ve sıcaklık oranlarının yüksek olması nedeniyle balık miktarı Karadeniz'den azdır. Karadeniz'de balık miktarının fazla olmasının nedenleri düşük tuzluluk (D), bol oksijen (C), zengin plankton (E) ve uygun üreme koşullarıdır (B).

10. Türkiye, iklim ve yer şekilleri çeşitliliği sayesinde dünyanın en zengin endemik bitki çeşitliliğine sahip ülkelerinden biridir. Buna göre, aşağıdaki illerimizin hangisinde endemik bitki türü çeşitliliği ve zenginliği en fazladır?

• A) Çanakkale
• B) Kastamonu
• C) Muğla
• D) Trabzon
• E) Antalya ✓

Türkiye'de endemik bitki türü ve zenginliği en fazla Toroslar dağlık kuşağında, özellikle Batı Toroslar'ı kapsayan Antalya ve çevresinde yer alır. Akdeniz Bölgesi bu bakımdan Türkiye'de birinci sıradadır.

11. Karadeniz iklimine uyum sağlamış olan orman güllerinin Akdeniz dağlarında, yine nemli Karadeniz ormanlarında yaygın olan Doğu kayını ağaçlarının ise güneyde Amanos Dağları (Hatay) çevresinde izole topluluklar halinde bulunması 'relikt (kalıntı) bitki' olgusuyla açıklanır. Bu bitki türlerinin kendi ana yayılış alanları dışındaki bölgelerde de yaşamını sürdürebilmesinin temel jeolojik ve coğrafi nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tarihi yollar üzerinde seyahat eden insanların tohumları bu alanlara taşımış olması
• B) Geçmiş jeolojik dönemlerde yaşanan iklim değişiklikleri sırasında yayılıp, günümüzde korunaklı alanlarda hayatta kalmaları ✓
• C) Çok dar ve sınırlı alanlarda yaşayan endemik bitki türleri olmaları
• D) Türkiye topraklarının tamamında aynı kimyasal toprak özelliklerinin bulunması
• E) Genetik mutasyonlar sonucu sıcaklık ve kuraklık isteklerinin tamamen değişmiş olması

Buzul çağları ve sonrasında yaşanan iklim dalgalanmaları sırasında geniş yayılış alanına sahip olan bitkiler, iklim ısındığında kendilerine uygun yüksek/serin mikroklimalara çekilerek buralarda yaşamaya devam etmişlerdir. Bu kalıntı bitkilere relikt bitki denir.

12. Coğrafya dersinde Türkiye'nin coğrafi konumu üzerine sunum yapan bir öğrenci, ülkemizin Kuzey Yarım Küre'de yer aldığını savunmaktadır. Buna göre, öğrencinin sunumunda kullandığı aşağıdaki özelliklerden hangileri Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de yer aldığının kesin bir kanıtıdır? I. Dağların güneye bakan yamaçlarının (bakı yönü) yıl boyunca daha fazla ısınması II. 21 Haziran tarihinde yıl içindeki en uzun gündüz süresinin yaşanması III. Kış aylarında gezici hava kütlelerinin karşılaşmasıyla cephesel yağışların oluşması IV. Yıl boyunca dört mevsimin ve buna bağlı olarak farklı iklim özelliklerinin belirgin yaşanması

• A) I ve II ✓
• B) I ve III
• C) I ve IV
• D) II ve III
• E) III ve IV

Dağların bakı yönünün güney olması (I) ve 21 Haziran'da en uzun gündüzün yaşanması (II) Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de yer aldığını kesin olarak kanıtlar. Cephesel yağışların görülmesi (III) ve dört mevsim belirgin iklimlerin yaşanması (IV) ise orta kuşakta yer aldığımızı gösterir; orta kuşak Güney Yarım Küre'de de bulunmaktadır.

13. Türkiye'de güneybetı yönünden esen, sıcak ve nemli karakterli yerel rüzgârdır. Kış aylarında estiği günlerde karların hızla erimesine, ani sellere, deniz ulaşımında aksamalara ve soba zehirlenmelerine sebep olduğu için halk arasında 'afet rüzgârı' olarak adlandırılır. Yukarıda bazı özellikleri açıklanan bu rüzgâr hangisidir?

• A) Karayel
• B) Poyraz
• C) Lodos ✓
• D) Samyeli
• E) Fön Rüzgârı

Lodos, Türkiye'ye güneybatı (SW) yönünden esen, kaynağını Akdeniz ve sıcak denizlerden aldığı için sıcak ve nemli karakterde olan bir yerel rüzgârdır. Kış mevsiminde estiğinde sıcaklığı belirgin derecede artırarak dağlardaki karların hızla erimesine ve buna bağlı sel/taşkın olaylarına neden olur. Ayrıca getirdiği alçak basınç sistemi nedeniyle soba dumanının geri tepmesine yol açarak karbonmonoksit zehirlenmelerine ve deniz taşımacılığında aksamalara yol açar. Bu nedenlerden dolayı doğru cevap Lodos'tur (C seçeneği).

14. Türkiye'de ortalama yükseltinin fazla olduğu bazı dağlık kütlelerin zirve kesimlerinde Pleistosen buzullaşmasına ait buzul gölleri (sirk), buzul vadileri ve morfolojik buzul aşınım şekilleri görülmektedir. Buna göre, aşağıdaki dağ kütlelerinin hangisinde buzul aşınım ve birikim şekillerine (sirk gölleri, morenler) rastlanması beklenir?

• A) Kaz Dağları
• B) Yıldız Dağları
• C) Samanlı Dağları
• D) Uludağ ✓
• E) Aydın Dağları

Türkiye'de Pleistosen buzullaşmasından etkilenmiş batıdaki tek dağ kütlesi Uludağ'dır (2543 m). Uludağ'ın zirve düzlüklerinde sirk gölleri (Aynalıgöl, Kilimgöl vb.) ve buzul izleri bulunur. Kaz, Yıldız, Aydın ve Samanlı dağları yükseltileri yetersiz olduğu için buzullaşmaya uğramamışlardır.

15. Karbon ayak izi; fosil yakıt tüketimi, sanayi tesisleri, yoğun ulaşım ve nüfus gibi faktörlere bağlı olarak salınan sera gazı miktarını ve çevreye verilen zararı ifade eder. Buna göre, Türkiye'nin endüstriyel gelişim ve nüfus yoğunluğu özellikleri dikkate alındığında, aşağıdaki alanların hangilerinde karbon ayak izinin en büyük olması beklenir?

• A) Yıldız Dağları - Taşeli Platosu
• B) Ergene Havzası - Doğu Karadeniz kıyı kuşağı
• C) Teke Yarımadası - Hakkâri Yöresi
• D) Çukurova çevresi - Tuz Gölü havzası
• E) Kocaeli-İstanbul endüstri kuşağı - İzmir-Manisa sanayi havzası ✓

Karbon ayak izi sanayinin, nüfusun ve enerji tüketiminin en yoğun olduğu alanlarda en büyüktür. Türkiye'de bu kriterlere en uygun yerler Kocaeli-İstanbul sanayi bölgesi ile İzmir-Manisa sanayi alanlarıdır (E seçeneği). Hakkâri, Teke, Taşeli gibi yerlerde sanayi az olduğundan karbon ayak izi küçüktür.

16. Konya Ovası Projesi (KOP), İç Anadolu'daki tarımsal verimliliği artırmak ve bölgesel kalkınmayı hızlandırmak amacıyla hayata geçirilmiş bir kalkınma projesidir. Buna göre; I. Bölgedeki tarımsal ve hayvansal faaliyetlerin modernizasyonunu sağlamak II. Büyük demir-çelik ve ağır sanayi tesislerini bölge genelinde yaygınlaştırmak III. Göksu Nehri'nin sularını Mavi Tünel ile havzaya taşıyarak sulama imkanlarını geliştirmek IV. Bölgeden dışarıya olan göç hareketlerini teşvik ederek nüfus baskısını azaltmak hedeflerinden hangileri KOP kapsamında _yer almaz_?

• A) Yalnız II
• B) Yalnız III
• C) I ve III
• D) II ve IV ✓
• E) III ve IV

KOP'un temel hedefleri sulama olanaklarını artırarak (III) tarım ve hayvancılığı geliştirmektir (I). Ağır sanayi kurmak (II) ve göçü teşvik etmek (IV) gibi amaçları bulunmaz; amaç göçü önlemektir. Bu yüzden II ve IV yer almaz.

17. Ulaşım ağlarının kurulması, gelişmesi ve güzergahlarının belirlenmesinde hem doğal (fiziki) hem de beşeri faktörler etkili olmaktadır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de karayolu ve demiryolu ulaşımını etkileyen doğal (fiziki) unsurlar arasında yer alır?

• A) Büyük üretim merkezleri ve sanayi tesislerinin konumu
• B) Bölgelerin sahip olduğu nüfus yoğunluğu ve iş gücü potansiyeli
• C) Kentlerin ve kırsal yerleşmelerin coğrafi dağılışı
• D) Dağ sıralarının uzanış doğrultusu ve engebeli yer şekilleri ✓
• E) Ticaret, turizm ve tarım gibi ekonomik faaliyet alanları

Ulaşım faaliyetlerini etkileyen unsurlar doğal (fiziki) ve beşeri (ekonomik/sosyal) olarak ikiye ayrılır. Şehir ve kırsal yerleşmelerin konumu (C), sanayi tesisleri (A), genel ekonomik faaliyet alanları (E) ve nüfus yoğunluğu (B) insanların yerleşim ve üretim kararlarına bağlı olarak şekillenen beşeri etkenlerdir. Ancak dağ sıralarının uzanış doğrultusu, engebelilik derecesi, geçitlerin konumu ve yükselti (D) yer kabuğu hareketleriyle oluşan doğal (fiziki) unsurlardır. Türkiye'de dağların doğu-batı doğrultusunda uzanması, kuzey-güney yönlü ulaşımı zorlaştıran en önemli doğal etkendir. Bu nedenle doğru cevap D seçeneğidir.

18. Doğal nüfus artışı; göçlerin etkisi dışarıda tutulduğunda, sadece doğumlar ile ölümler arasındaki farka dayalı olarak gerçekleşen nüfus değişimidir. Buna göre, aşağıdaki yörelerin hangilerinde doğum oranlarının yüksek olmasına bağlı olarak doğal nüfus artış hızının diğerlerine göre daha yüksek olması beklenir?

• A) Ergene Havzası - Ege Kıyı Kuşağı
• B) Güney Marmara - Batı Karadeniz
• C) Doğu Anadolu Bölgesi (Hakkâri Yöresi) - Güneydoğu Anadolu (Şanlıurfa-Mardin) ✓
• D) Çukurova ve çevresi - Kıyı Karadeniz
• E) Konya Havzası - Kıyı Ege

Doğal nüfus artışı doğum oranlarının yüksek olduğu Doğu Anadolu (Hakkâri Yöresi) ve Güneydoğu Anadolu'da (Şanlıurfa-Mardin çevresi) en yüksektir. Gelişmiş batı bölgelerinde (Marmara, Ege) ise göçe bağlı gerçek nüfus artışı fazla iken, doğum oranları düşük olduğundan doğal nüfus artışı azdır.

19. Türkiye'deki akarsuların denize döküldükleri havzalar ve ağız kısımları üzerine yapılan aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi _yanlıştır_?

• A) Kura - Hazar Denizi
• B) Fırat - Basra Körfezi
• C) Köprüçay - Akdeniz
• D) Bakırçay - Ege Denizi
• E) Meriç - Marmara Denizi ✓

Meriç Nehrı, kaynağını Bulgaristan'dan alıp Türkiye-Yunanistan sınırını çizerek Ege Denizi'ne (Saros Körfezi yakınına) dökülür. Marmara Denizi'ne döküldüğü bilgisi yanlıştır. Diğer akarsular ve döküldükleri havzalar doğru eşleştirilmiştir.

20. Türkiye'nin 2007 ve 2022 yıllarına ait nüfus yaş grubu oranları karşılaştırıldığında; çocuk yaş grubu oranının gerilediği, 65 yaş üzeri yaşlı nüfus oranının ise belirgin biçimde arttığı gözlemlenmiştir. Yalnızca bu oran karşılaştırmasına dayanarak; I. Nüfusun ortanca (medyan) yaşı yükselmiştir. II. Nüfus artış hızı bir önceki döneme göre düşmüştür. III. Genç (0-14 yaş) nüfusun fiili kişi sayısı (miktarı) kesinlikle azalmıştır. IV. Toplam nüfus içindeki yaşlı nüfusun yüzdesel payı artmıştır. yorumlarından hangileri _yapılamaz_?

• A) Yalnız II
• B) Yalnız III ✓
• C) I ve III
• D) II ve IV
• E) III ve IV

Grafiklerden sadece yaş gruplarının oranları (yüzde) görülebilir. Türkiye'nin toplam nüfusu bu dönemde arttığı için, genç nüfus oranı gerilese dahi fiili kişi sayısı (miktar) azalmamış olabilir. Oransal grafiklerden doğrudan miktar azalışı çıkarılamaz. Dolayısıyla III. yorum yapılamaz.