XVIII. Yüzyıl Osmanlı (Gerileme ve Dağılma Başlangıcı) 1

1. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyıldaki genel politikası hangi alanda yoğunlaşmıştır?

• A) Kaybettiği toprakları geri alma ve mevcut toprakları koruma ✓
• B) Afrika'ya yayılma
• C) Doğu'da genişleme
• D) Yeni fetihler yapma

XVIII. yüzyıla Osmanlı, 1699 Karlofça Antlaşması'nın yaralarını sarmak için girmiştir. Bu yüzyılın genel politikası, önce Karlofça ile kaybedilen yerleri geri almaya (örn: Prut, Mora) çalışmak, Pasarofça'dan (1718) sonra ise mevcut toprakları koruma (savunma) politikasına geçmek olmuştur.

2. 1718 yılında imzalanan _Pasarofça Antlaşması_ ile başlayan ve Osmanlı'nın Batı'yı (Avrupa'yı) kültürel olarak örnek almaya başladığı dönem hangi adla anılır?

• A) Lale Devri ✓
• B) Duraklama Dönemi
• C) Nizam-ı Cedid
• D) Tanzimat Dönemi

Lale Devri (1718-1730), III. Ahmet döneminde Pasarofça Antlaşması ile başlamış, Patrona Halil İsyanı ile sona ermiştir. Bu dönemde matbaa kurulmuş, Batı tarzı mimari (Barok) eserler yapılmış, ilk kez Batı'ya geçici elçiler gönderilmiştir. Osmanlı'nın Batı'nın üstünlüğünü kabul ettiği ilk kültürel modernleşme dönemidir.

3. Osmanlı Devleti'nde _Lale Devri_'nde ıslahatlar yapan padişah kimdir?

• A) I. Mahmut
• B) III. Selim
• C) II. Osman
• D) III. Ahmet ✓

III. Ahmet (1703-1730), Lale Devri'nin padişahıdır. Sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ile birlikte Batı tarzında ilk kültürel ıslahatları (matbaa, elçilikler, mimari, itfaiye) başlatmıştır. Patrona Halil İsyanı ile tahttan indirilmiştir.

4. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda Rusya ile yaptığı ve _Kırım'ın bağımsız olduğu_ ağır antlaşma hangisidir?

• A) Belgrad Antlaşması
• B) Pasarofça Antlaşması
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması ✓
• D) Ziştovi Antlaşması

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774), 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın (Çeşme Baskını dahil) sonunda imzalanmıştır. Bu antlaşma ile halkı Türk ve Müslüman olan Kırım ilk kez kaybedilmiş (bağımsız olmuş), Rusya'ya kapitülasyonlar ve Ortodoksları himaye hakkı verilmiş, Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödemiştir.

5. Osmanlı Devleti'nde _ilk Batı tarzı askeri yeniliklerin_ (Humbaracı Ocağı'nın ıslahı, Hendesehane'nin açılışı) yapıldığı dönem hangisidir?

• A) III. Selim Dönemi
• B) Lale Devri
• C) I. Mahmut Dönemi ✓
• D) II. Mustafa Dönemi

I. Mahmut (1730-1754) dönemi, Lale Devri'nin kültürel Batılılaşmasının aksine, _askeri Batılılaşmanın_ başladığı dönemdir. Comte de Bonneval (Humbaracı Ahmet Paşa) getirilerek Humbaracı (Topçu) Ocağı ıslah edilmiş ve ilk askeri teknik okul olan Hendesehane açılmıştır. Bu ıslahatlar, 1739 Belgrad zaferinde etkili olmuştur.

6. Osmanlı'da Avrupa'da _ilk kez sürekli (daimi) elçilikler_ hangi padişah döneminde açılmıştır?

• A) III. Ahmet
• B) I. Abdülhamit
• C) II. Mahmut
• D) III. Selim ✓

III. Selim (1789-1807), Nizam-ı Cedid ıslahatları çerçevesinde Avrupa'yı yakından tanımak amacıyla Londra, Paris, Viyana gibi önemli başkentlerde daimi (sürekli) elçilikler açmıştır. (Lale Devri'ndekiler 'geçici' elçiliklerdi.) İlk daimi elçi Yusuf Agah Efendi'dir (Londra).

7. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda İran (Safevi/Afşar) ile yaptığı ve _Kasr-ı Şirin Antlaşması_ sınırlarına geri dönülen _son_ antlaşma hangisidir?

• A) Kerden Antlaşması ✓
• B) Yaş Antlaşması
• C) Ahmet Paşa Antlaşması
• D) Ziştovi Antlaşması

Kerden Antlaşması (1746), I. Mahmut döneminde Nadir Şah yönetimindeki İran ile imzalanmıştır. Bu antlaşma, 1639'daki Kasr-ı Şirin Antlaşması'nın sınırlarını esas almış ve Osmanlı-İran arasında uzun sürecek bir barış dönemini başlatan son büyük antlaşmadır.

8. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda _Batı'da imzaladığı son kazançlı antlaşma_ olan (Belgrad'ın geri alındığı) antlaşma hangisidir?

• A) Prut Antlaşması
• B) Belgrad Antlaşması ✓
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması
• D) Pasarofça Antlaşması

Batıda kazanılan son zaferler sonrası Avusturya ve Rusya ile imzalanan **Belgrad Antlaşması (1739)** ile Belgrad geri alınmıştır. Bu, Osmanlı'nın Batı'da imzaladığı son kazançlı antlaşmadır.

9. Osmanlı'da matbaanın kurulması hangi dönemde gerçekleşmiştir?

• A) III. Selim Dönemi
• B) Lale Devri ✓
• C) I. Mahmut Dönemi
• D) II. Mahmut Dönemi

Osmanlı'da matbaa (1727), Lale Devri'nde (Padişah III. Ahmet) İbrahim Müteferrika ve Said Efendi tarafından kurulmuştur. İlk basılan eser 'Vankulu Lügati'dir. Matbaa, Osmanlı'da eğitim ve kültür hayatında önemli değişiklikler yaratmıştır. Bu gelişme, Osmanlı'nın modernleşme sürecinin başlangıcıdır.

10. Osmanlı Devleti'nde _Nizam-ı Cedid_ ordusu hangi padişah döneminde kurulmuştur?

• A) II. Mahmut
• B) III. Ahmet
• C) III. Selim ✓
• D) I. Mahmut

Nizam-ı Cedid ('Yeni Düzen') ordusu (1793), III. Selim döneminde kurulmuştur. Batı (Fransa) tarzında eğitilen bu modern ordu, Yeniçeri Ocağı'na alternatif olarak düşünülmüştür. Masrafları için 'İrad-ı Cedid' hazinesi kurulmuştur. Kabakçı Mustafa İsyanı ile lağvedilmiştir.

11. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda imzaladığı _Ziştovi Antlaşması_ (1791) hangi devletle yapılmıştır?

• A) Rusya
• B) Avusturya ✓
• C) İran
• D) İngiltere

Ziştovi Antlaşması (1791), Osmanlı ile Avusturya arasında (1787-1791 Savaşları sonrası) imzalanmıştır. Fransız İhtilali'nin etkisiyle Avusturya savaştan çekilmek zorunda kalmış ve aldığı yerleri (Belgrad dahil) geri vermiştir. Bu, Osmanlı için görece olumlu bir antlaşmadır.

12. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyıldaki en önemli modernleşme çabalarından biri olan matbaayı kuran kişi kimdir?

• A) Ahmet Paşa
• B) I. Mahmut
• C) İbrahim Müteferrika ✓
• D) Nevşehirli Damat İbrahim Paşa

Matbaa, Osmanlı'da İbrahim Müteferrika tarafından kurulmuştur. Macar asıllı Müteferrika, Said Efendi ile birlikte III. Ahmet'in izniyle (Lale Devri) matbaayı kurmuştur. Bu gelişme, Osmanlı'da basılı kültürün başlangıcıdır.

13. Osmanlı'nın XVIII. yüzyılda Batı örnek alınarak kurulan _ilk askeri teknik okulu_ hangisidir?

• A) Darüşşafaka
• B) Mühendishane-i Berr-i Hümayun
• C) Hendesehane ✓
• D) Mekteb-i Harbiye

Hendesehane (1734), I. Mahmut döneminde Humbaracı Ahmet Paşa (Comte de Bonneval) tarafından kurulmuştur. Amacı, Humbaracı (Topçu) Ocağı'na modern matematik ve geometri bilen subaylar yetiştirmekti. Bu, Osmanlı'nın askeri alanda Batı'yı örnek aldığı ilk teknik okuldur.

14. Osmanlı Devleti'nde XVIII. yüzyılda ıslahatların başarısız olmasının temel nedeni nedir?

• A) Halkın direnişi
• B) Mali sıkıntılar
• C) Avrupa baskısı
• D) Yeniçerilerin ve ulemanın çıkarlarına ters düşmesi ✓

XVIII. yüzyıl ıslahatlarının (Lale Devri, Nizam-ı Cedid) başarısız olmasında en büyük etken, bu yenilikler yüzünden ayrıcalıklarını kaybetmekten korkan Yeniçerilerin ve tutucu Ulema sınıfının çıkardığı isyanlardır (Patrona Halil, Kabakçı Mustafa).

15. Osmanlı Devleti'nde XVIII. yüzyılda (1700'ler) yapılan ıslahatların, XVII. yüzyıl (1600'ler) ıslahatlarından ayrılan en temel farkı nedir?

• A) Tamamen yerli kaynaklara dayanması
• B) İlk kez Batı'nın örnek alınması ✓
• C) Halk desteğiyle yapılması
• D) Sadece askeri alanda yapılması

• Yüzyıl Ayrımı: XVII. YY (1600-1699) ıslahatlarında (IV. Murad, Köprülüler) Batı etkisi yoktur; amaç Kanuni dönemine dönmektir. • Doğru Bilgi: Batı'nın örnek alınması ilk kez XVIII. YY'da (1700-1799), 1718 Lale Devri ile başlamıştır. • Uyarı: Lale Devri (1718), 17. yüzyıl değil, 18. yüzyıldır.

16. Osmanlı Devleti'nde III. Selim tarafından yapılan köklü ıslahat hareketleri ne adla anılır?

• A) Tanzimat
• B) Nizam-ı Cedid ✓
• C) Islahat Fermanı
• D) Lale Devri

Nizam-ı Cedid ('Yeni Düzen') (1793-1807), III. Selim'in yaptığı köklü ıslahat hareketleridir. Batı tarzında ordu kurma, sürekli elçilikler açma, askeri okullar (Mühendishane-i Berr-i Hümayun) kurma gibi yenilikler yapılmıştır. Ancak Kabakçı Mustafa İsyanı ile sona ermiştir.

17. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda imzaladığı _Belgrad Antlaşması_'nın (1739) önemi nedir?

• A) Kırım'ın bağımsız olması
• B) Rusya'nın Karadeniz'e inmesi engellenmiştir.
• C) İran ile barış yapılması
• D) Osmanlı'nın Batı'da imzaladığı son kazançlı antlaşmadır. ✓

Belgrad Antlaşması (1739), I. Mahmut dönemi ıslahatlarının başarısını göstermiştir. Avusturya'dan Belgrad geri alınmış, Rusya'nın Karadeniz'e inmesi engellenmiştir. Bu antlaşma, Osmanlı'nın Batı'da imzaladığı _son kazançlı_ antlaşmadır.

18. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda yaptığı ıslahatların çoğu hangi alandadır?

• A) Askeri ✓
• B) Siyasi
• C) Eğitim
• D) Ekonomik

XVIII. yüzyıldaki ıslahatların (I. Mahmut, III. Mustafa, III. Selim) temel motivasyonu, Avrupa karşısında alınan askeri yenilgilerdir. Bu nedenle ıslahatlar, donanmanın modernleştirilmesi, topçu ve istihkam okullarının (Hendesehane, Mühendishane) açılması gibi askeri alanda yoğunlaşmıştır.

19. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda ekonomik sıkıntılar yaşamasına neden olan _dış faktör_ nedir?

• A) Coğrafi Keşifler ve Kapitülasyonların yaygınlaşması ✓
• B) Yeniçeri isyanları
• C) Tımar sisteminin bozulması
• D) Vergi gelirlerinin azalması

Coğrafi Keşifler (15-16. yy) İpek ve Baharat Yollarını önemsizleştirmiş, Avrupa'dan gelen ucuz ve bol gümüş Osmanlı parasının (Akçe) değer kaybetmesine (Enflasyon) neden olmuştur. Ayrıca Fransa'ya (1740) verilen daimi kapitülasyonlar, yerli sanayiyi çökertmiştir.

20. Osmanlı Devleti'nde XVIII. yüzyıldaki ıslahat hareketleri hangi sınıfın baskısıyla engellenmiştir?

• A) Ulema ve Yeniçeriler ✓
• B) Ayanlar
• C) Reaya
• D) Tüccarlar

Ulema sınıfı (tutucu medrese hocaları) ve Yeniçeriler, XVIII. yüzyıl ıslahat hareketlerinin önündeki en büyük engeldi. Bu iki grup, çıkarlarına (statü, para) dokunan her türlü yeniliğe 'dinsizlik' (bid'at) diyerek karşı çıkmış ve isyanlarla (Patrona Halil, Kabakçı Mustafa) ıslahatçı padişahları tahttan indirmiştir.

21. 1770 yılında Rus donanmasının, Baltık Denizi'nden yola çıkıp Cebelitarık'ı geçerek Ege'de Osmanlı donanmasını yaktığı felaket hangisidir?

• A) Sinop Baskını
• B) Navarin Baskını
• C) İnebahtı Felaketi
• D) Çeşme Baskını ✓

Çeşme Baskını (1770), 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında gerçekleşmiştir. Rus donanması, Çeşme limanında demirlemiş olan Osmanlı donanmasını gafil avlayarak tamamen yakmıştır. Bu felaket, Osmanlı'nın denizlerdeki zafiyetini ortaya koymuş ve III. Mustafa'yı yeni askeri okullar (Mühendishane-i Bahri-i Hümayun) açmaya itmiştir.

22. XVIII. yüzyılda (III. Mustafa dönemi) savaş masraflarını karşılamak ve hazinedeki açığı kapatmak amacıyla çıkarılan _ilk iç borçlanma senetlerine_ ne ad verilir?

• A) İltizam
• B) Esham ✓
• C) Kaime
• D) Tımar

Esham Sistemi (1775, I. Abdülhamid döneminde uygulanmaya başlandı, III. Mustafa planladı), bir bölgenin vergi gelirlerinin (mukataa) hisselere (sehm) bölünerek ömür boyu satılması esasına dayanan bir iç borçlanma (faiz) sistemidir. Bu, devletin acil nakit para ihtiyacından doğmuştur.

23. XVIII. yüzyılda Rusya'nın, Kırım'daki Osmanlı yanlısı hanı devirip kendi adayını han ilan etmesine (1779) Osmanlı'nın onay vermek zorunda kaldığı antlaşma nedir?

• A) Küçük Kaynarca Antlaşması
• B) Aynalıkavak Tenkihnamesi ✓
• C) Yaş Antlaşması
• D) Ziştovi Antlaşması

Aynalıkavak Tenkihnamesi (Sözleşmesi) (1779), Osmanlı'nın, Rusya'nın Kırım'ın iç işlerine müdahalesini ve kendi adamı olan Şahin Giray'ı han olarak tanımasını kabul ettiği belgedir. Bu, Kırım'ın Rusya tarafından ilhakına (1783) giden son adım olmuştur.

24. XVIII. yüzyılın sonlarında (1792) imzalanan ve _Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunun_ Osmanlı tarafından resmen kabul edildiği, Gerileme Dönemi'ni bitirip Dağılma Dönemi'ni başlatan antlaşma hangisidir?

• A) Aynalıkavak Tenkihnamesi
• B) Ziştovi Antlaşması
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması
• D) Yaş Antlaşması ✓

Yaş Antlaşması (1792), Osmanlı'nın Rusya ile yaptığı savaşı bitirmiştir. Bu antlaşma ile Osmanlı, 1783'te Rusya'nın ilhak ettiği Kırım'ın artık Rus toprağı olduğunu çaresizce kabul etmiştir. Bu, Osmanlı için Gerileme Dönemi'nin sonu, Dağılma Dönemi'nin başlangıcı sayılır.

25. III. Selim'in kurduğu _Nizam-ı Cedid_ ordusunun masraflarını karşılamak için oluşturduğu _yeni hazineye_ ne ad verilmiştir?

• A) Hazine-i Hassa
• B) Hazine-i Amire
• C) İrad-ı Cedid Hazinesi ✓
• D) Esham Hazinesi

III. Selim, Nizam-ı Cedid ('Yeni Düzen') ordusunun maaş ve masraflarını mevcut devlet hazinesinden (Hazine-i Amire) ayırmak ve bu orduya özel yeni gelir kaynakları oluşturmak amacıyla 'İrad-ı Cedid' (Yeni Gelir) adıyla özel bir hazine kurmuştur.