XIX. Yüzyıl Osmanlı (Dağılma Dönemi) 2

1. Osmanlı İmparatorluğu'nda hükümdarın mutlak otoritesinin ilk defa bir anayasa vasıtasıyla sınırlandırıldığı yönetim biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tanzimat Dönemi
• B) II. Mahmut Dönemi
• C) I. Meşrutiyet ✓
• D) Lale Devri

I. Meşrutiyet (1876), Kanun-i Esasi (Anayasa) ile padişahın yetkilerini (Mutlak Monarşi) kısıtlamıştır. Padişahın yanına halkın seçtiği Meclis-i Mebusan ve padişahın atadığı Meclis-i Ayan getirilerek 'Anayasal Monarşi' rejimine geçilmiştir. (Sened-i İttifak da kısıtlamıştır ancak anayasal bir rejim değildir). Padişahın yetkilerini sınırlandıran ilk belge 1808 Sened-i İttifak'tır. Ancak bu belge bir anayasa değildir. Padişahın mutlak otoritesinin ilk defa bir anayasa vasıtasıyla sınırlandırıldığı ve anayasal düzene geçildiği olay 1876 I. Meşrutiyet (Kanun-i Esasi) dönemidir.

2. Gülhane Parkı'nda Tanzimat Fermanı'nı halka ilan eden ve bu tarihi belgenin hazırlanmasında başrolü üstlenen dönemin Hariciye Nazırı kimdir?

• A) Ali Paşa
• B) Mustafa Reşit Paşa ✓
• C) Fuat Paşa
• D) Mithat Paşa

Mustafa Reşit Paşa, Tanzimat Fermanı'nın (Gülhane Hatt-ı Hümayunu) mimarıdır. Londra elçiliği yapmış bir diplomat olarak, fermanın hazırlanmasında ve Mısır Sorunu'nda (Londra Konferansı) Avrupa'nın desteğini almak amacıyla ilan edilmesinde başrolü oynamıştır.

3. Balkan Savaşları'nın ardından Osmanlıcılık ideolojisinin iflas etmesi üzerine, II. Meşrutiyet yıllarında İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin temel devlet politikası olarak benimsediği düşünce sistemi hangisidir?

• A) İslamcılık
• B) Türkçülük ✓
• C) Adem-i Merkeziyetçilik
• D) Batıcılık

Balkan Savaşları'nda (1912-13) Sırp, Bulgar, Yunan ve Arnavutların (Müslüman olmalarına rağmen) isyan etmesi, 'Osmanlıcılık' ve 'İslamcılık' fikir akımlarının devleti kurtaramayacağını göstermiştir. Bu noktadan sonra İttihat ve Terakki, devleti kurtaracak tek ideoloji olarak 'Türkçülük' (Turancılık) akımına sarılmıştır. (Ziya Gökalp, Yusuf Akçura bu akımın öncüleridir).

4. Sultan II. Mahmut'un geleneksel Divan-ı Hümayun teşkilatını lağvedip yerine Avrupa usulü Nazırlıklar (Bakanlıklar) sistemini getirmesindeki asıl hedefi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ayanların yönetime katılmasını sağlamak
• B) Devlet yönetimini modernize etmek ve merkezi otoriteyi güçlendirmek ✓
• C) Padişahın yetkilerini kısıtlamak
• D) Şeyhülislam'ın yetkilerini artırmak

II. Mahmut, klasik Divan-ı Hümayun sistemini (Veziriazam, Kazasker, Defterdar vb.) kaldırmıştır. Yerine 'Heyet-i Vükela' (Bakanlar Kurulu) denilen; Hariciye (Dışişleri), Dahiliye (İçişleri), Maliye Nazırlıklarını (Bakanlık) kurarak modern ve daha merkeziyetçi bir idari yapıya geçmiştir.

5. 19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nden Avrupa ülkelerine ilk kez eğitim görmeleri maksadıyla öğrenci yollayan hükümdar kimdir?

• A) II.Abdülhamid
• B) II.Mahmud ✓
• C) III.Selim
• D) Sultan Abdülmecid

II. Mahmud döneminde ilk kez yurt dışına (Avrupa'ya) eğitim için öğrenciler gönderilmiştir.

6. 1890'lı yıllarda patlak veren Ermeni olayları neticesinde kimsesiz kalan çocukları himaye etmek amacıyla 1903 senesinde faaliyete geçirilen Osmanlı kurumu hangisidir?

• A) Himaye-i Etfal Cemiyeti
• B) Darülhayr-ı Ali ✓
• C) Donanma Cemiyeti
• D) Hilâl-i Ahmer Cemiyeti

II. Abdülhamid tarafından yetim çocukların bakımı ve eğitimi için 'Darülhayr-ı Ali' kurulmuştur.

7. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda (93 Harbi) sergilediği destansı savunma nedeniyle tarihe 'Plevne Kahramanı' olarak geçen ünlü Osmanlı kumandanı kimdir?

• A) Osman Paşa ✓
• B) Nene Hatun
• C) Halil Paşa
• D) Ahmet Muhtar Paşa

Gazi Osman Paşa, Plevne Savunması'ndaki (1877) başarısı ve direnişiyle 'Plevne Kahramanı' olarak tarihe geçmiştir.

8. Sultan Abdülaziz devrinde, Mithat Paşa öncülüğünde çiftçileri desteklemek ve onlara kredi sağlamak gayesiyle teşkilatlandırılan, günümüz Ziraat Bankası'nın da altyapısını oluşturan kurumun adı nedir?

• A) Esham Sistemi
• B) Memleket Sandıkları ✓
• C) Bank-ı Osmani-i Şahane
• D) Düyun-u Umumiye

Memleket Sandıkları, Sultan Abdülaziz devrinde (1863) Mithat Paşa öncülüğünde çiftçiyi korumak ve desteklemek amacıyla kurulmuştur. Bu sandıklar, daha sonra II. Abdülhamid döneminde (1888) Ziraat Bankası'na dönüştürülmüştür. Dolayısıyla Ziraat Bankası'nın altyapısını oluşturan bu ilk kurum Memleket Sandıkları'dır.

9. Sultan II. Abdülhamid tarafından kimsesizleri, yaşlıları ve bakıma muhtaç yoksulları korumak maksadıyla kurulan ilk modern 'düşkünler evi' aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Darülaceze ✓
• B) Darülmuallimat
• C) Darülfünun
• D) Hilal-i Ahmer (Kızılay)

Darülaceze (1895), II. Abdülhamid'in emriyle kurulan, din, dil, ırk ayrımı yapmaksızın muhtaç, yaşlı, engelli ve kimsesiz çocukları barındıran kapsamlı bir sosyal yardım kurumudur. Osmanlı'nın modern sosyal devlet anlayışının en önemli örneklerindendir.

10. 1878 yılında imzalanan Berlin Antlaşması'nın neticesinde Osmanlı İmparatorluğu'ndan koparak kesin bağımsızlıklarına kavuşan Balkan ülkeleri hangileridir?

• A) Yunanistan, Bulgaristan, Arnavutluk
• B) Sırbistan, Romanya, Karadağ ✓
• C) Sadece Yunanistan
• D) Bosna-Hersek, Makedonya, Girit

Berlin Antlaşması, Osmanlı'nın Balkanlardaki çöküşünü hızlandırmıştır. Bu antlaşma ile Sırbistan, Romanya ve Karadağ (Memleketeyn ve Sırp Prensliği) tam bağımsız devletler haline gelmiştir. (Bulgaristan özerk prenslik olmuş, Kars/Ardahan/Batum Rusya'ya verilmiştir).

11. 1839 senesinde Tanzimat Fermanı'nı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu) yürürlüğe koyarak ilan eden Osmanlı padişahı kimdir?

• A) Abdülmecid ✓
• B) II. Mahmut
• C) II. Abdülhamid
• D) Abdülaziz

Tanzimat Fermanı, Sultan Abdülmecid tarafından ilan edilmiştir. Fermanın hazırlıkları II. Mahmut döneminde başlamış olsa da, ilanı (1839) Abdülmecid'in tahta çıkmasından kısa bir süre sonra gerçekleşmiştir.

12. 1853 yılında Rus donanmasının Sinop limanında demirli bulunan Osmanlı filolarını ateşe verdiği olay, hangi savaşın seyri esnasında gerçekleşmiştir?

• A) Dömeke Meydan Muharebesi
• B) Kırım Savaşı ✓
• C) Petervaradin Savaşı
• D) 93 Harbi

1853-1856 Kırım Savaşı devam ederken Rus donanması Sinop limanında Osmanlı donanmasını yakmıştır (Sinop Baskını, 1853).

13. Sultan Abdülaziz devrinde teşkilatlandırılan ve günümüzdeki Yargıtay kurumunun temeli sayılan yüksek temyiz mahkemesinin adı nedir?

• A) Nizamiye Mahkemesi
• B) Divan-ı Ahkam-ı Adliye ✓
• C) Divan-ı Hümayun
• D) Şura-yı Devlet

Sultan Abdülaziz döneminde (1868) yargı reformları kapsamında, Şer'i ve Nizami mahkemelerden gelen davaların son temyiz mercii (en üst mahkeme) olarak Divan-ı Ahkam-ı Adliye (Yargıtay) kurulmuştur. (Şura-yı Devlet ise Danıştay'ın temelidir).

14. Osmanlı İmparatorluğu'nun 1838'de İngiltere ile akdettiği, gümrük duvarlarını indirerek yerli lonca teşkilatını çöküşe sürükleyen ve devleti ekonomik açıdan dışa bağımlı kılan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tanzimat Fermanı
• B) Balta Limanı Ticaret Antlaşması ✓
• C) Paris Antlaşması
• D) Hünkar İskelesi Antlaşması

Balta Limanı Ticaret Antlaşması (1838), Osmanlı'nın Mısır Sorunu'nda (Kavalalı) İngiltere'nin desteğini almak için imzaladığı bir ticaret antlaşmasıdır. Bu antlaşma ile gümrükler İngiliz tüccarlar lehine sıfırlanmış, Osmanlı pazarları Avrupa'nın ucuz sanayi ürünlerinin istilasına uğramış ve yerli esnaf (Lonca) iflas etmiştir.

15. Ayastefanos Antlaşması'nı iptal ettirerek yerine geçen ve 'Ermeni Sorunu'nu ilk defa uluslararası diplomasi gündemine taşıyan 1878 tarihli sözleşme hangisidir?

• A) Londra Antlaşması
• B) Berlin Antlaşması ✓
• C) Yaş Antlaşması
• D) Paris Antlaşması

Berlin Antlaşması (1878), Avrupalı devletlerin (özellikle İngiltere ve Almanya) müdahalesiyle Ayastefanos'un yerine imzalanmıştır. Bu antlaşmanın 61. Maddesi, 'Ermenilerin oturduğu yerlerde ıslahat yapılması'nı zorunlu kılarak, 'Ermeni Meselesi'ni ilk kez uluslararası bir belgeye taşımış ve dış müdahaleye açık hale getirmiştir.

16. 1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanıyla oluşan siyasi boşluktan istifade ederek Osmanlı'dan ayrıldığını ve bağımsızlığını duyuran Balkan ülkesi hangisidir?

• A) Sırbistan
• B) Yunanistan
• C) Bulgaristan ✓
• D) Romanya

II. Meşrutiyet'in ilanı sırasındaki siyasi kaostan yararlanan Bulgaristan, 1878 Berlin Antlaşması ile 'özerk prenslik' haline gelmişken, 1908'de tam bağımsızlığını ilan etmiştir. (Aynı gün Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i ilhak etmiş, Girit de Yunanistan'a katılmıştır).

17. Düyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi) yönetiminde temsilcisi bulunmayan devlet aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Avusturya
• B) Osmanlı
• C) Almanya
• D) Rusya ✓

Düyun-u Umumiye'de İngiltere, Fransa, Almanya, Avusturya, İtalya, Galata Bankerleri ve Osmanlı temsilcisi vardı. Rusya'nın alacakları için ayrı bir düzenleme yapıldığı için burada temsilcisi (başlarda) yoktu veya Rusya 93 Harbi tazminatı alacaklısıydı, bu konsorsiyumun üyesi değildi.

18. 1856 Paris Antlaşması'nda yer alan 'Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğü Avrupalı güçlerin kefilliği altında olacaktır' kararının Osmanlı açısından taşıdığı asıl olumsuz anlam aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Osmanlı'nın Avrupa ile ittifak kurması
• B) Osmanlı'nın Rusya'ya karşı güçlenmesi
• C) Osmanlı'nın kendi topraklarını koruyamayacak kadar zayıf olduğunun tescil edilmesi ✓
• D) Avrupa'nın Osmanlı'nın iç işlerine karışmayacak olması

Bu madde, Osmanlı'yı Rusya'ya karşı korusa da, aynı zamanda Osmanlı'nın kendi toprak bütünlüğünü artık tek başına koruyamadığını ve 'Büyük Güçler'in (Avrupa) vesayeti altına girdiğini uluslararası alanda tescilleyen bir madde olmuştur.

19. 1881 yılında Sultan II. Abdülhamid devrinde faaliyete geçen ve Osmanlı'nın mali bağımsızlığına büyük darbe vuran Düyun-u Umumiye İdaresi hangi amaçla oluşturulmuştur?

• A) Osmanlı'ya yeni borçlar vermek
• B) Avrupalı alacaklıların Osmanlı borçlarını doğrudan tahsil etmesi ✓
• C) Hicaz Demiryolu'nu finanse etmek
• D) Osmanlı sanayisini geliştirmek

Düyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi), Osmanlı'nın 1875'te iflas (Ramazan Kararnamesi) etmesi üzerine, Avrupalı alacaklı devletlerin (İngiltere, Fransa, Almanya vb.) kendi borçlarını tahsil etmek için kurdukları bir idaredir. Devletin en önemli vergilerine (tuz, tütün, ipek vb.) el koyarak Osmanlı'nın mali egemenliğini sona erdirmiştir.

20. 1856 Paris Antlaşması kararlarından olan Eflak ve Boğdan'a özerklik tanınması durumu, ilerleyen yıllarda hangi bağımsız devletin teşekkülüne temel oluşturmuştur?

• A) Bulgaristan
• B) Yunanistan
• C) Sırbistan
• D) Romanya ✓

Eflak ve Boğdan (Memleketeyn), Paris Antlaşması ile özerk hale gelmiş, daha sonra bu iki prenslik birleşerek 'Romanya' Prensliği'ni kurmuşlar ve 1878 Berlin Antlaşması ile tam bağımsız olmuşlardır.

21. II. Mahmud döneminde taşradan İstanbul'a yapılacak seyahatlerde ve göçlerde alınması mecburi tutulan resmi izin belgesinin adı nedir?

• A) Celp
• B) Berat
• C) Mürur Tezkeresi ✓
• D) Tahrir

II. Mahmud, İstanbul'a göçü kontrol altına almak ve güvenliği sağlamak için 'Mürur Tezkeresi' (Geçiş Belgesi/İç Pasaport) uygulamasını getirmiştir.

22. Dini, dili veya etnik kökeni ne olursa olsun imparatorluk içindeki herkesi eşit haklara sahip bir 'Osmanlı vatandaşı' yapmayı hedefleyen ve Tanzimat Fermanı'nın da özünü oluşturan düşünce akımı hangisidir?

• A) Türkçülük
• B) İslamcılık
• C) Osmanlıcılık ✓
• D) Batıcılık

Osmanlıcılık (İttihad-ı Anasır), milliyetçilik akımlarına karşı devleti bir arada tutmak için geliştirilen resmi ideolojidir. Tanzimat ve Islahat Fermanları bu fikir akımının hukuki temelleridir. Amaç, Sırp, Rum, Bulgar, Arap, Türk demeden herkesi 'Osmanlı vatandaşı' kimliğinde birleştirmektir.

23. 93 Harbi (1877-1878) mağlubiyeti sonrası Rusya ile imzalanan fakat uluslararası dengeler sebebiyle uygulanamayarak 'ölü doğan' antlaşma olarak tarihe geçen belge hangisidir?

• A) Berlin Antlaşması
• B) Hünkar İskelesi Antlaşması
• C) Ayastefanos Antlaşması ✓
• D) Edirne Antlaşması

Ayastefanos Antlaşması (1878), 93 Harbi'nde Rus ordularının İstanbul (Yeşilköy) kapılarına dayanması üzerine imzalanan ağır bir antlaşmaydı. Büyük bir Bulgaristan Krallığı kuruyor ve Rusya'yı Akdeniz'e indiriyordu. İngiltere ve Avusturya bu duruma (çıkar çatışması) karşı çıktığı için antlaşma uygulanamamış, yerine Berlin Antlaşması imzalanmıştır.

24. Osmanlı geleneğini kırarak kendi portresini (Tasvir-i Hümayun) yaptırıp resmi dairelere asılmasını emreden hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Abdülaziz
• B) II. Mahmut ✓
• C) III. Selim
• D) Fatih Sultan Mehmet

II. Mahmut, devlet otoritesini simgelemek amacıyla kendi portresini (resmini) devlet dairelerine astırmıştır. Bu, geleneksel saltanat anlayışında radikal bir değişikliktir.

25. 19. yüzyılda hukuk alanında yaptırdığı yenilikler ve adalete verdiği ehemmiyet sebebiyle 'Adlî' mahlasıyla anılan Osmanlı padişahı kimdir?

• A) I.Süleyman
• B) II.Abdülhamid
• C) I.Murad
• D) II.Mahmud ✓

II. Mahmud, reformcu kişiliği ve hukuki düzenlemelere verdiği önemden dolayı mahlas olarak 'Adlî' adını kullanmıştır.