Osmanlı Duraklama ve Gerileme Dönemi (XVII-XVIII. Yüzyıl) 3

1. Avrupa'da uzun süredir var olan 'Yenilmez Türk' algısının yıkılmasına sebep olan 1571 tarihli tarihi olay aşağıdakilerden hangisidir?

• A) I. Kosova Savaşı
• B) İnebahtı Deniz Savaşı ✓
• C) II. Viyana Kuşatması
• D) I. Viyana Kuşatması

1571 yılında gerçekleşen İnebahtı Deniz Savaşı'nda Osmanlı donanmasının yakılması, Avrupa'da 'Yenilmez Türk' imajının sarsılmasına neden olmuştur.

2. Sultan I. Ahmet zamanında inşa edilen, altı minaresi ve göz alıcı İznik çinileri sebebiyle Batı dünyasında 'Mavi Cami' (Blue Mosque) ismiyle tanınan muazzam yapının mimarı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mimar Sinan
• B) Sedefkar Mehmet Ağa ✓
• C) Mimar Hayrettin
• D) Davud Ağa

Sultanahmet Camii (1616), Sedefkar Mehmet Ağa tarafından inşa edilmiştir. Mavi, yeşil ve beyaz renkli İznik çinileriyle bezendiği için 'Mavi Cami' olarak bilinir. Klasik Osmanlı mimarisinin son büyük eserlerindendir.

3. 17. yüzyılda bizzat komuta ettiği Hotin Seferi esnasında Yeniçeri Ocağı'nın ne derece bozulduğunu fark ederek, bu askeri yapıyı ortadan kaldırmak suretiyle köklü bir ıslahat planlayan Osmanlı hükümdarı kimdir?

• A) IV. Mehmed
• B) IV. Murad
• C) II. Osman ✓
• D) I. Ahmet

II. Osman (Genç Osman), 1621'deki Hotin Seferi'ne bizzat katılmış ve Yeniçeri Ocağı'ndaki bozulmayı, disiplinsizliği ve savaştaki isteksizliği ilk elden görmüştür. Bu tecrübe, onun bu ocağı kaldırıp, yerine Anadolu'dan yeni bir ordu kurma fikrini geliştirmesine neden olmuştur.

4. I. İltizam usulünün kontrolden çıkıp yaygınlaşması II. Taşradaki idarecilerin halktan haksız ve kanunsuz vergiler talep etmesi III. Kapıkulu Ocağı'na kurallara aykırı biçimde gereğinden fazla alım yapılması 17. yüzyılda Anadolu'yu sarsan Celâli İsyanları'nın sebepleri düşünüldüğünde, yukarıdaki öncüllerden hangisi veya hangileri bu isyanların ortaya çıkış nedenleri arasında gösterilemez?

• A) I ve III
• B) Yalnız III ✓
• C) Yalnız I
• D) II ve III

Celali İsyanları'nın nedenleri ekonomiktir (ağır vergiler, iltizam, haksızlıklar). Ancak Kapıkulu Ocağına usulsüz asker alınması İstanbul (Merkez) isyanlarının nedenidir, taşradaki Celali isyanlarının değil.

5. 1711 senesinde Rus ordusuna karşı elde edilen zafer neticesinde Azak Kalesi'nin Osmanlı'ya iade edilmesini sağlayan ve Karlofça'da yitirilen toprakların geri alınabileceği inancını yeşerten savaş ve akabindeki antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Prut Savaşı ve Antlaşması ✓
• B) Yaş Antlaşması
• C) Belgrad Antlaşması
• D) Çeşme Baskını

Prut Savaşı (1711), Baltacı Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunun Rus Çarı I. Petro'yu Prut Nehri kıyısında sıkıştırmasıyla kazanılmıştır. İmzalanan Prut Antlaşması ile Rusya, 1700'de aldığı Azak Kalesi'ni geri vermiş ve Osmanlı'nın Karadeniz'deki hakimiyeti geçici olarak yeniden sağlanmıştır.

6. Sultan IV. Murat, imparatorluğun içinde bulunduğu buhranın sebeplerini ve çözüm yollarını tespit edebilmek amacıyla aşağıdaki devlet adamlarından hangisi ya da hangilerinden rapor (risale) talep etmiştir? I. Koçi Bey II. Naima III. Kâtip Çelebi

• A) I, II ve III
• B) I ve II
• C) I ve III
• D) Yalnız I ✓

Sultan IV. Murat, devletin içindeki bozulmaları gidermek amacıyla raporlar hazırlatmış, bunlardan en meşhuru Koçi Bey'in sunduğu 'Koçi Bey Risalesi' olmuştur. Kâtip Çelebi ise ünlü ıslahat risalesi 'Düstûrü'l-Amel'i IV. Murat'ın ölümünden (1640) çok sonra, 1652-1653 yıllarında Sultan IV. Mehmed döneminde bütçe açığını gidermek amacıyla kaleme almıştır. Naima ise 18. yüzyılda yaşamış ilk resmi Osmanlı vakanüvisidir (tarihçidir). Dolayısıyla doğru cevap Yalnız I (D seçeneği) olur.

7. Osmanlı diplomasi tarihinde bir ilk olarak, masa başında uzun müzakereler sonucunda ve yabancı devletlerin arabuluculuğuyla 1699'da imzalanan antlaşmanın adı nedir?

• A) Prut
• B) Karlofça ✓
• C) Belgrad
• D) Pasarofça

Karlofça Antlaşması (1699), İngiltere ve Hollanda elçilerinin arabuluculuğuyla müzakere edilerek imzalanan ilk büyük Osmanlı antlaşmasıdır. (Not: Yabancı arabuluculuğu denince akla 1739 Belgrad Antlaşması'ndaki meşhur Fransız arabuluculuğu da gelebilir; ancak hem tarih [1699] hem de 'ilk olma' özelliği Karlofça'yı işaret eder.)

8. Avrupai tarzda yeniliklerin yapıldığı ve saray lüksünün arttığı Lale Devri'ne tepki olarak doğan, nihayetinde Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın katli ve Padişah III. Ahmet'in tahttan feragat etmesiyle sonuçlanan ayaklanma hangisidir?

• A) Celali İsyanları
• B) Patrona Halil İsyanı ✓
• C) Kabakçı Mustafa İsyanı
• D) Vak'a-i Vakvakiye

Patrona Halil İsyanı (1730), Lale Devri'ndeki sarayın lüks harcamalarına ve Batılılaşmaya karşı olan, halkın ve bazı Yeniçerilerin desteklediği bir isyandır. Bu isyan Lale Devri'ni sona erdirmiş ve I. Mahmut tahta çıkmıştır.

9. Osmanlı hanedan tarihinde henüz çok küçük bir çocukken (6 yaşında) padişahlık makamına oturan ve en genç yaşta tahta geçme rekorunu elinde bulunduran hükümdar kimdir?

• A) II. Mehmet
• B) I. Süleyman
• C) IV. Mehmet ✓
• D) I. Ahmet

IV. Mehmet altı yaşındayken Osmanlı tahtına çıkmıştır. 'Avcı' lakabıyla bilinir.

10. Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'da ilk defa devasa ölçüde toprak yitirmesine sebep olan ve tarihçiler tarafından Duraklama Devri'ni kapatıp Gerileme Devri'ni açtığı kabul edilen 1699 tarihli siyasi antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yaş Antlaşması
• B) Karlofça Antlaşması ✓
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması
• D) Pasarofça Antlaşması

Karlofça Antlaşması (1699), 16 yıl süren Kutsal İttifak Savaşları (II. Viyana Kuşatması sonrası) sonunda imzalanmıştır. Avusturya, Venedik ve Lehistan'a Macaristan, Podolya ve Mora gibi çok büyük topraklar bırakılmıştır. Bu, Osmanlı'nın Batı'da ilk büyük toprak kaybıdır ve psikolojik bir çöküş yaratmıştır.

11. Sultan IV. Murad'ın saltanatı sırasında, Sarayburnu açıklarında barutla çalışan çoklu roket düzeneği kullanarak gökyüzüne yükseldiği ve ilk roketli uçuş tecrübesini başarıyla tamamladığı anlatılan tarihi figür kimdir?

• A) Ali Kuşçu
• B) Lagari Hasan Çelebi ✓
• C) Hezarfen Ahmet Çelebi
• D) Takiyüddin Mehmet

Lagari Hasan Çelebi, IV. Murad'ın kızı Kaya Sultan'ın doğumu şenliklerinde (1633), kendi icadı olan fişekli (roket) bir araçla gökyüzüne yükselmiş ve denize iniş yapmayı başarmıştır. Bu olay, roketçiliğin atası kabul edilir.

12. 17. asırda Osmanlı İmparatorluğu'na Batı yönündeki en geniş coğrafi sınırlarını kazandıran diplomatik antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hotin Antlaşması
• B) Bucaş Antlaşması ✓
• C) İstanbul Antlaşması
• D) Karlofça Antlaşması

1672'de Lehistan ile imzalanan Bucaş Antlaşması'yla Podolya arazisi Osmanlıya bırakılmıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı batıda en geniş sınırlara ulaşmıştır.

13. 17. yüzyıl İstanbul'unda, kendi tasarladığı yapay kanatları takıp Galata Kulesi'nden süzülerek İstanbul Boğazı'nı aştığı ve Üsküdar'a sağ salim indiği efsaneleşen bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Lagari Hasan Çelebi
• B) Hezarfen Ahmet Çelebi ✓
• C) Cezeri
• D) Piri Reis

Hezarfen Ahmet Çelebi, kuşların uçuşunu inceleyerek hazırladığı kanatlarla Galata Kulesi'nden atlayıp rüzgarı da kullanarak İstanbul Boğazı'nı geçmiş ve Üsküdar'a inmiştir. 'Hezarfen' (Bin fenli, çok bilgili) lakabıyla anılır.

14. 1774 tarihli Küçük Kaynarca Antlaşması neticesinde Kırım Hanlığı siyasi bağımsızlığını kazansa da, Osmanlı padişahının bölge halkı üzerindeki hangi sıfatı/yetkisi yasal olarak varlığını korumuştur?

• A) Asker toplama yetkisi
• B) Vali atama yetkisi
• C) Dini liderlik yetkisi ✓
• D) Vergi toplama yetkisi

Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım siyasi olarak bağımsız olmuş, ancak 'dini bakımdan Osmanlı Halifesi'ne bağlı kalacaktır' maddesi eklenmiştir. Bu, Osmanlı'nın Halifelik unvanını ilk kez bir siyasi antlaşmada (kaybedilen topraklardaki Müslümanlarla bağı sürdürmek için) kullandığını gösterir.

15. 1787 ile 1792 yılları arasında patlak veren harplerde, Osmanlı Devleti'nin karşısında ittifak kurarak iki ayrı cepheden saldıran iki Avrupalı güç hangileridir?

• A) Fransa ve İngiltere
• B) Avusturya ve Rusya ✓
• C) İran ve Lehistan
• D) Venedik ve Malta

Avusturya ve Rusya, 'Grek Projesi' (Bizans'ı yeniden kurma) ve 'Dakya Projesi' (Balkanlarda ortak devlet) adı altında ittifak yaparak Osmanlı Devleti'ne karşı 1787'de birlikte savaş açmışlardır. Bu savaş, Osmanlı için Ziştovi (Avusturya) ve Yaş (Rusya) antlaşmalarıyla sonuçlanmıştır.

16. 1739 Belgrad Antlaşması sürecinde üstlendiği arabulucu rolünden dolayı 1740 yılında Fransa'ya tanınan ticari imtiyazları (kapitülasyonları) öncekilerden ayıran en kritik fark aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Sadece gümrük vergisini kapsaması
• B) Kaldırılması
• C) Her padişah değişiminde yenilenme şartının kaldırılıp _sürekli_ hale getirilmesi ✓
• D) Sadece Venedik'e verilmesi

1740'ta (I. Mahmut dönemi) Fransa'ya verilen kapitülasyonlar, daha öncekilerin aksine 'Padişahın ömrüyle sınırlı' olma şartı kaldırılarak _sürekli (daimi)_ hale getirilmiştir. Bu durum, Osmanlı ekonomisinin çöküşünü hızlandıran en önemli adımlardan biri olmuştur.

17. Osmanlı Devleti'nde ağır savaş giderlerini finanse edebilmek amacıyla III. Mustafa döneminde hazırlanan ancak ilk defa I. Abdülhamit döneminde uygulamaya konulan, kağıt paraya geçişin ilk aşaması sayılan iç borçlanma (hisse senedi) sistemine ne ad verilir?

• A) İltizam
• B) Esham ✓
• C) Avarız
• D) Müsadere

Esham Sistemi, devletin artan nakit ihtiyacını karşılamak için getirilen bir iç borçlanma sistemidir. Mukataa gelirlerinin hisselere (esham) bölünerek halka satılması esasına dayanır. Bu sistem III. Mustafa döneminde planlanmış ve hazırlanmış, ancak padişahın vefatı üzerine yerine geçen I. Abdülhamit döneminde (1775) fiilen uygulanmaya başlanmıştır.

18. 17. yüzyıl Türk musikisinin dehası olarak anılan, 'Nevakar' makamının mûcidi olan ve günümüzde 100 TL'lik banknotların arka yüzünü süsleyen ünlü bestekârımız kimdir?

• A) Dede Efendi
• B) Tamburi Cemil Bey
• C) Buhurizade Mustafa Itri ✓
• D) Hacı Arif Bey

Buhurizade Mustafa Itri (1640-1712), XVII. yüzyıl Klasik Türk Musikisi'nin en büyük üstadıdır. Nevakar makamını bulmuş, Segah Tekbir ve Salat-ı Ümmiye gibi günümüze ulaşan ölümsüz eserler bestelemiştir.

19. Osmanlı İmparatorluğu'nun 18. yüzyılda Batılı devletlere karşı üstünlük kurarak imzaladığı son kazançlı antlaşma olarak bilinen ve Belgrad'ın yeniden Osmanlı egemenliğine girmesini sağlayan 1739 tarihli vesika hangisidir?

• A) Pasarofça Antlaşması
• B) Belgrad Antlaşması ✓
• C) Yaş Antlaşması
• D) Küçük Kaynarca Antlaşması

Belgrad Antlaşması (1739), I. Mahmut döneminde yapılan askeri ıslahatların (Hendesehane) başarısı sayesinde Avusturya ve Rusya'ya karşı kazanılan zaferler sonrası imzalanmıştır. Bu antlaşmayla Pasarofça'da kaybedilen Belgrad geri alınmış ve Karadeniz'in bir Osmanlı gölü olduğu son kez kabul ettirilmiştir.

20. Sultan IV. Mehmet zamanında sadrazamlık makamına getirilmek istendiğinde, rahatça çalışabilmek ve yetkisini kullanabilmek adına saraya bazı ön şartlar sunarak bu görevi devralan ilk devlet adamı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
• B) Tarhuncu Ahmet Paşa
• C) Köprülü Mehmet Paşa ✓
• D) Köprülü Fazıl Ahmet Paşa

Köprülü Mehmet Paşa, saraya şartlar öne sürerek sadrazam olan ilk kişidir. Amacı rahat çalışabileceği bir ortam oluşturmaktır.

21. 17. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde gerçekleştirilen yenilik ve ıslahat hareketlerinin karakteristik özellikleri göz önüne alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğru değildir?

• A) Askerî alana ağırlık verilmesi
• B) Avrupa'daki gelişmelerin takip edilmesi ✓
• C) Sorunların köküne inilmemesi
• D) Baskı ve şiddet yolu ile otoritenin sağlanması

XVII. yüzyıl ıslahatlarında Avrupa örnek alınmamıştır. Avrupa'nın üstünlüğü XVIII. yüzyılda (Lale Devri ile) kabul edilmeye başlanacaktır.

22. 17. yüzyıldan itibaren dirlik (tımar) sisteminin yozlaşması devletin birçok kurumunu derinden sarsmıştır. Ancak bu bozulmanın doğrudan olumsuz etkilerinin aşağıdaki alanlardan hangisinde nispeten daha kısıtlı kaldığı söylenebilir?

• A) Askerî
• B) Ekonomi
• C) Yönetim
• D) Eğitim ✓

Tımar sisteminin bozulması yönetim, askerlik (tımarlı sipahi), ekonomi (tarım) ve sosyal yapıyı doğrudan etkilemiştir. Eğitime etkisi dolaylı ve daha azdır.

23. Osmanlı maliyesinde gelir-gider dengesini sağlamak adına 17. yüzyılda modern manada ilk denk bütçe hazırlıklarına imza atan devlet adamı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kuyucu Murat Paşa
• B) Tarhuncu Ahmet Paşa ✓
• C) Köprülü Mehmet Paşa
• D) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa

IV. Mehmet döneminde görevlendirilen Tarhuncu Ahmet Paşa, çoğunlukla maliye alanında ıslahatlar yapmıştır. Modern anlamda ilk denk bütçe (Tarhuncu Bütçesi) çalışması da onun döneminde yapılmıştır.

24. 17. yüzyıl diplomasi tarihinde önemli bir yer tutan Zitvatorok, Vasvar ve Karlofça antlaşmaları, Osmanlı Devleti ile hangi Avrupalı güç arasında yapılmıştır?

• A) Rusya
• B) Avusturya ✓
• C) Fransa
• D) Macaristan

Bu antlaşmaların hepsi (Zitvatorok 1606, Vasvar 1664, Karlofça 1699) Osmanlı ile Avusturya arasında imzalanmıştır.

25. Osmanlı ordularının Avrupa içlerine doğru olan tarihsel ilerleyişini kesin olarak sonlandıran ve Türkleri 1921'deki Sakarya Meydan Muharebesi'ne dek sürecek bir geri çekilme/savunma sürecine iten 1699 tarihli antlaşma hangisidir?

• A) Belgrad Antlaşması
• B) Karlofça Antlaşması ✓
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması
• D) İstanbul Antlaşması

Karlofça Antlaşması (1699) ile Osmanlı büyük toprak kaybetmiş ve savunmaya çekilmiştir. Sakarya Meydan Muharebesi'ne kadar geri çekilme sürmüştür.