İslamiyet Öncesi Türk Tarihi 3

1. İslamiyet öncesi Türklerde _'devlet işlerinin görüşüldüğü meclis'_ (Kurultay) için kullanılan diğer isimler nelerdir?

• A) Toy ve Kengeş ✓
• B) Tamu ve Uçmağ
• C) Yabgu ve Şad
• D) Oguş ve Urug

Kurultay, aynı zamanda büyük şölenlerin de yapıldığı bir yer olduğu için 'Toy' (toplantı, ziyafet) olarak da bilinirdi. Ayrıca 'Kengeş' (istişare, danışma) kelimesi de meclis anlamında kullanılmıştır.

2. Uygur Devleti ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur? I. Basmil ve Karluk boylarıyla ittifak kurarak 2. Göktürk Devleti'ne son vermişlerdir. II. 744 yılında Kutluk Bilge Kül Kağan liderliğinde kurulmuşlardır. III. Bögü Kağan döneminde Musevilik dinini kabul etmişlerdir.

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve II ✓
• D) I, II ve III

I. öncülde verilen, Uygurların Basmil ve Karluk boylarıyla birleşerek II. Göktürk Devleti'ni yıkmaları bilgisi tarihsel olarak doğrudur. II. öncülde belirtilen, devletin 744 yılında Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulduğu bilgisi de akademik literatürle tamamen uyumludur. Ancak III. öncüldeki Musevilik bilgisi yanlıştır; Türk tarihinde Museviliği kabul eden ilk ve tek devlet Hazarlardır. Uygurlar ise Bögü Kağan döneminde Manihaizm dinini benimsemişlerdir. Bu nedenle doğru cevap I ve II öncüllerini içeren seçenek olmalıdır.

3. VII. - X. yüzyıllar arası kuvvetli teşkilatı, canlı ticari faaliyeti, dînî hoşgörüsü ve iktisadi refahı ile Kafkaslar ve Karadeniz'in Kuzey düzlüklerine kadar uzanan sahada siyasi iktidar sağlayıp, Doğu Avrupa tarihinde büyük rol oynamış Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Göktürkler
• B) Asya Hunları
• C) Hazarlar ✓
• D) Uygurlar

Hazarlar VII. - X. yüzyıllarda kuvvetli merkez teşkilatı, Kürk Yolu sayesinde canlı ticari faaliyetleri, her dine inananın özgürce yaşadığı ve halkının güçlü bir ekonomiye sahip olduğu bir Türk devleti olmuştur. Hazarlar İtil'den Özü'ye, Kama'dan Kiev'e uzanan sahada siyasi istikrar sağlamış ve Doğu Avrupa tarihinde büyük rol oynamıştır.

4. İslamiyet öncesi Türklerde mezarların başına dikilen, ölen kişinin hayattayken öldürdüğü düşman sayısını temsil eden küçük heykellere ne denir?

• A) Tümülüs
• B) Balbal ✓
• C) Stel
• D) Kurgan

Balbal, ölen kahramanın mezarının (kurgan) başına dikilen ve onun öldürdüğü düşmanları temsil eden kaba yontulmuş taş heykellerdir. Bu heykellerin, ölen kişiye diğer dünyada hizmet edeceğine inanılırdı.

5. Mustafa Kemal Atatürk'ün; 'Teoman'ın oğlu olan Türk imparatoru da meşhurdur. O, doğuda Kadırgan Dağları'ndan batıda Hazar Denizi'ne kadar, kuzeyde Sibirya'dan güneyde Himalaya eteklerine kadarki hudutlar içinde Büyük Türk İmparatorluğu'nu teşkil etmiş yüksek bir Türk hakanıdır.' sözleriyle anlattığı Türk hükümdarı kimdir?

• A) Alp Er Tunga
• B) Bumin Kağan
• C) Attila
• D) Mete Han ✓

Mustafa Kemal Atatürk'ün 'Teoman'ın oğlu olan Türk imparatoru da meşhurdur.' sözüyle anlattığı kişi Asya Hun hükümdarı Mete Han'dır.

6. İslamiyet öncesi Türklerde kağanın görevleri arasında hangisi yer almaz?

• A) Kurultay'a başkanlık etmek
• B) Orduya komuta etmek (Savaş ve barışa karar vermek)
• C) Töreyi uygulamak ve adaleti sağlamak
• D) Halkın dinini belirlemek ve değiştirmeye zorlamak ✓

Türk devletlerinde genellikle din ve vicdan özgürlüğü hakimdi (Örn: Hazarlar). Kağan töreyi uygular, orduyu yönetir ve adaleti sağlardı ancak halkı bir dine girmeye zorlamazdı. (Uygurlarda Bögü Kağan'ın Maniheizm'i resmi din yapması bir istisna olsa da, bu genel bir kural değildi).

7. İslamiyet öncesi Türklerde _'sözlü edebiyat'_ ürünleri arasında hangisi bulunmaz?

• A) Sav (Atasözü)
• B) Sagu (Ağıt)
• C) Koşuk (Şiir)
• D) Mani (Dini Metin) ✓

Sav, Koşuk ve Sagu (Yuğ törenlerinde söylenir) sözlü edebiyat ürünleridir. Mani ise Uygurların kabul ettiği dinin adıdır ve bu dine ait metinler yazılı edebiyat ürünüdür.

8. Türklerin demirden bir dağı eriterek (Bozkurt önderliğinde) çıktıkları yurdu anlatan destan hangisidir?

• A) Türeyiş Destanı
• B) Oğuz Kağan Destanı
• C) Ergenekon Destanı ✓
• D) Göç Destanı

Ergenekon Destanı, Göktürklere ait bir türeyiş ve kurtuluş destanıdır. Düşman baskınından kurtulan Türklerin, sığındıkları Ergenekon adlı vadiden demir bir dağı eriterek Bozkurt'un rehberliğinde çıkışlarını ve yeniden güçlenişlerini anlatır.

9. İlk Türk devletlerinde ticaret için çok önemli bir yere sahip olan İpek Yolu; I. tarih boyunca kavimlerin göç etmeleri ve yayılmalarını kolaylaştırması, II. din ve kültürlerin yayılmasını sağlaması, III. ipek, madenî eşya ve porselen gibi eşyaların taşınması durumlarından hangileri üzerinde etkili olmuştur?

• A) Yalnız II
• B) I ve II
• C) Yalnız I
• D) I, II ve III ✓

İlk Türk devletlerinin Çin ile en büyük sorunu olan ve bir çok kez el değiştiren İpek Yolu tarih boyunca kavimlerin göç etmeleri ve yayılmalarını kolaylaştırmış, din ve kültürlerin yayılmasını sağlamış ve 'Doğu - Batı' transit ticaretinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. İpek Yolu'nda yalnızca ipek değil, madeni eşya ve Çin porseleni gibi eşyalar da taşınmıştır.

10. Almanların Nibelungen Destanı'nda adı 'Etzel' olarak geçen ve 'Cesur Kavimlerin Efendisi' olarak adlandırılan Türk hükümdarı kimdir?

• A) Attila ✓
• B) Mete Han
• C) Bumin Kağan
• D) Teoman

Attila, Almanların ünlü destanı olan Nibelungen'de 'Etzel' adıyla anlatılırken, o dönemde yaşayanlar ise Attila'ya 'Cesur Kavimlerin Efendisi' ünvanını vermişlerdir.

11. II. Göktürk Devleti'nin en parlak döneminde, Bilge Kağan ve Kül Tigin'e vezirlik (başdanışmanlık) yapan ünlü devlet adamı kimdir?

• A) Kapgan Kağan
• B) Vezir Tonyukuk ✓
• C) Bumin Kağan
• D) Baga Tarkan

Vezir Tonyukuk ('Apa Tarkan'), II. Göktürk Devleti'nin kuruluşunda ve yükselişinde büyük rol oynamış bir devlet adamıdır. Bilge Kağan'ın da veziriydi ve 'Türklerin Bismarck'ı' olarak bilinir. Kendi adına Orhun Yazıtları'ndan birini (Tonyukuk Yazıtı) diktirmiştir.

12. İslamiyet öncesi Türklerde _'Töre'_nin değişmez hükümleri arasında hangisi bulunmaz?

• A) Könilik (Adalet)
• B) Kişilik (İnsanlık)
• C) Tüzlük (Eşitlik)
• D) Maniheizm (Din kuralları) ✓

Töre'nin temeli adalet (könilik), eşitlik (tüzlük), iyilik (uzluk) ve insanlık (kişilik) gibi evrensel değerlere dayanırdı. Bu kurallar kağan dahil herkesi bağlardı. Maniheizm ise Uygurlar döneminde benimsenen bir dindir ve Töre'nin temel bir hükmü değildir.

13. Orhun Yazıtları'nda 'Milletimi besleyeyim diye gece uyumadım, gündüz oturmadım' diyen Göktürk kağanı kimdir?

• A) Mete Han
• B) Attila
• C) Bumin Kağan
• D) Bilge Kağan ✓

Bu sözler, Orhun Yazıtları'ndaki Bilge Kağan anıtında yer almaktadır. Bilge Kağan, bu ifadelerle bir kağanın en önemli görevinin halkına hizmet etmek (sosyal devlet anlayışı) olduğunu vurgulamış ve milletine hesap vermiştir.

14. İslam öncesinde Türklerin yurtlarından göç etmelerinde; I. Sık görülen kar fırtınaları (iklim), II. Otlakların yetmemesi (ekonomik), III. Çin ve Moğol baskıları (siyasi) durumlarından hangileri etkili olmuştur?

• A) I ve II
• B) Yalnız I
• C) Yalnız II
• D) I, II ve III ✓

İslam öncesi dönemde Türklerin Orta Asya'dan göç etmelerinin başlıca nedenleri şunlardır: Sert karasal iklimin getirdiği kuraklık ve kar fırtınaları (I), nüfus artışına bağlı olarak otlak ve meraların yetersiz kalması (II), boylar arası mücadeleler ve dış baskılardır. Dış baskılar denildiğinde Müfredatta özellikle 'Çin, Kitan ve Moğol' baskıları (III) siyasi nedenler olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle üç öncül de doğrudur.

15. 680-1391 yılları arasında yaşayan, ticari ilişkiler sonucu İslamiyet'le tanışan ve Doğu Avrupa'da Türk İslam kültürünün temellerini atan Türk devleti hangisidir?

• A) Uygurlar
• B) Karahanlılar
• C) Gazneliler
• D) İtil Bulgarları ✓

İtil(Volga) Bulgar Devleti 680-1391 yılları arasında yaşamış, ticari ilişkiler sonucu İslamiyet ile tanışıp bu dini devletin resmî dini hâline getirmiş ve bu sayede Doğu Avrupa'da Türk İslam kültürünün temsilcisi olmuş bir Türk devletidir.

16. Hem Asya'da hem de Avrupa'da devlet kuran Türk topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kırgızlar ve Türgişler
• B) Hunlar ve Avarlar ✓
• C) Göktürkler ve Uygurlar
• D) Hazarlar ve Bulgarlar

Hunlar, Asya'da Büyük Hun Devleti'ni, Avrupa'da ise Avrupa Hun Devleti'ni kurmuşlardır. Avarlar da Orta Asya'da bir güç iken batıya göç ederek Avrupa'da (günümüz Macaristan civarı) Avar Kağanlığı'nı kurmuşlardır.

17. Museviliği (Yahudilik) kabul eden tek Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Türgişler
• B) Hazarlar ✓
• C) Avarlar
• D) Peçenekler

Hazarlar (7. - 10. yüzyıl), Kafkasya ve Karadeniz'in kuzeyinde hüküm sürmüş güçlü bir Türk devletidir. Yönetici kesimi Museviliği kabul etmiştir, ancak ülkede Gök Tanrı, Hristiyanlık ve İslamiyet de serbestçe yaşanmıştır. Bu döneme 'Hazar Barış Çağı' (Pax Khazarica) denir.

18. Uygurlara ait olan _Türeyiş_ ve _Göç_ destanlarının ana motifleri sırasıyla hangileridir?

• A) Kurt ve Kutsal Kaya ✓
• B) Kurt ve Geyik
• C) At ve Demir
• D) Işık ve Ağaç

Türeyiş Destanı, Uygurların bir kurt soyundan türediğini anlatır. Göç Destanı ise Uygurların, kutsal 'Yada Taşı'nı (veya kayayı) Çinlilere vermeleri üzerine ülkelerini terk etmek zorunda kalışlarını (göç) anlatır.

19. İslamiyet öncesi Türklerde din adamlarına (şamanlara) verilen isim nedir?

• A) Kam ✓
• B) Aygucı
• C) Tigin
• D) Tudun

Kam veya Baksı, Gök Tanrı inancında ve Şamanizm'de din adamlarına verilen isimdir. Kamlar; hekimlik, büyücülük, falcılık ve tören yöneticiliği gibi görevleri üstlenir, ruhlarla iletişim kurduklarına inanılırdı.

20. İlk Türk devletlerinde merkezî yönetimi; I. kağan, II. kurultay, III. ayuki yapılarından hangileri oluşturmuştur?

• A) Yalnız II
• B) Yalnız I
• C) I ve II
• D) I, II ve III ✓

İlk Türk devletlerinde merkezî yönetimi; kağan, ayuki ve kurultay oluşturmuştur.

21. İslamiyet öncesi Türklerde _'ikili teşkilat'_ sisteminin temel amacı nedir?

• A) Ülkeyi tek bir merkezden yönetmek
• B) Taht kavgalarını tamamen engellemek
• C) Ülkeyi Doğu ve Batı olarak ayırarak yönetimi kolaylaştırmak ✓
• D) Yerleşik hayata geçişi hızlandırmak

İkili teşkilatta, ülke toprakları Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılır. Doğu'da asıl Kağan (Ulu Kağan) oturur, Batı ise 'Yabgu' unvanlı hanedan üyesi tarafından yönetilirdi. Amaç, geniş toprakların yönetimini kolaylaştırmaktı. Ancak bu sistem, zamanla taht kavgalarına ve bölünmelere yol açmıştır.

22. Çin İmparatoru'na yazdığı mektupta; 'Yay çekebilen tüm kavimler tek bir aile gibi birleştiler. Hepsi Hun oldular.' diyerek Orta Asya siyasi birliğini sağladığını belirten hükümdar kimdir?

• A) İlteriş Kağan
• B) Mete Han ✓
• C) Attila
• D) Teoman

"Yirmi altı kavmi hâkimiyetim altına aldım. Yay çekebilen tüm kavimler tek bir aile gibi birleşti. Hepsi Hun oldular." sözleriyle Orta Asya'da Türk siyasi birliğini ilk kez sağlayan Asya Hun Devleti hükümdarı Mete Han'dır.

23. Göktürk Yazıtları (Orhun Abideleri) günümüzde hangi ülkenin sınırları içindedir?

• A) Türkiye
• B) Kazakistan
• C) Moğolistan ✓
• D) Çin

Orhun Yazıtları, II. Göktürk Devleti'nin merkezi olan Ötüken'e yakın bir bölgede, günümüz Moğolistan'ının Orhun Vadisi'nde bulunmaktadır.

24. İslamiyet öncesi Türklerde _'devlet yönetme yetkisi'_ olan _'Kut'_un, kağanın ailesinin (hanedan) ortak malı sayılması neye yol açmıştır?

• A) Demokratik seçimlerin yapılmasına
• B) Devletin hızla büyümesine
• C) Hanedan üyeleri arasında sık sık taht kavgaları yaşanmasına ✓
• D) Yerleşik hayata geçilmesine

Kut'un (yönetme yetkisi) kanda olduğuna ve tüm hanedan üyelerine geçtiğine inanılırdı. Bu durum, kağan öldüğünde oğulları, kardeşleri ve yeğenleri arasında 'Kut bana da geçti' anlayışıyla taht kavgaları çıkmasına neden olmuş, bu da devletlerin kısa sürede zayıflayıp yıkılmasına yol açmıştır.

25. İslamiyet öncesi Türklerin madencilikte (özellikle demir) ileri gittiklerinin edebi bir yansıması olarak kabul edilen gelişme hangisidir?

• A) On İki Hayvanlı Takvimi kullanmaları
• B) Ergenekon Destanı'nda demir bir dağın eritilmesi ✓
• C) Orhun Yazıtları'nın taş üzerine yazılması
• D) Halıcılıkta ileri gitmeleri

Tarih araştırmalarında destanlar olağanüstü ögeler barındırsalar da,o toplumun sosyoekonomik uğraşlarına ve teknolojik birikimlerine dair en güçlü kültürel ve edebi yansımaları sunarlar. Ergenekon Destanı'nda Türklerin sıkıştıkları vadiden çıkmak için demirden bir dağı eritmeleri, onların gerçek hayatta demiri işleme konusundaki ustalıklarının mitolojiye yansımış halidir. Demiri tanımayan bir toplumun böyle bir mit yaratması beklenemez. Çin kaynaklarının da Göktürkleri tarih sahnesine çıkmadan önce 'demirci bir kavim' olarak nitelendirmesi bu destansı yansımayı destekler niteliktedir.