İlk Türk İslam Devletleri 3

1. Büyük Selçuklu Devleti'nde askeri ve idari amaçlarla oluşturulan, farklı etnik kökenlerden (özellikle Türk) çocukların sarayda eğitildiği sisteme ne ad verilir?

• A) Vakıf Sistemi
• B) Gulam Sistemi ✓
• C) İkta Sistemi
• D) Atabeylik Sistemi

Gulam sistemi, savaş esirleri veya satın alınan köle çocukların sarayda (Gulamhane) eğitilerek doğrudan sultana bağlı profesyonel bir ordu (Gulamân-ı Saray) ve devlet adamı yetiştirme sistemidir. Bu sistem, Karahanlı ve Gaznelilerde de uygulanmıştır.

2. 1040 Dandanakan Savaşı sonunda İran'da Tuğrul Bey tarafından kurulan Türk İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Gazneliler
• B) Memlükler
• C) Büyük Selçuklu ✓
• D) Harzemşahlar

1040 Dandanakan Savaşı'nda Gaznelileri yenen Selçuklular, Tuğrul Bey önderliğinde Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu resmen ilan etmişlerdir.

3. Türk-İslam devletlerinde ticari yollar üzerinde veya şehir merkezlerinde kurulan, yolcuların ve tüccarların konaklama ihtiyacını karşılayan 'ücretli' ticari işletmelere ne ad verilir?

• A) Han ✓
• B) Kapan
• C) Bedesten
• D) Kervansaray

Hanlar, ticaret yolları üzerinde veya şehir içlerinde konaklama ve ticaretin bir arada yürütüldüğü şahıs malı, ücretli işletmelerdir. Adaylar genellikle bu yapıları kervansaraylar veya ribatlarla karıştırırlar. Kervansaraylar (ve Karahanlılardaki ilk örnekleri olan ribatlar) vakıf sistemiyle kurulduğu için tüccarlara ve yolculara genellikle ilk 3 gün tamamen ücretsiz hizmet veren kurumlardır. Sorudaki 'ücretli' vurgusu bizi doğrudan Han cevabına götürür.

4. Anadolu Selçuklu Devleti ile Harzemşahlar arasında 1230 yılında yapılan ve Harzemşahların yıkılma sürecine girmesine neden olan savaş hangisidir?

• A) Kösedağ Savaşı
• B) Ayn Calut Savaşı
• C) Yassıçemen Savaşı ✓
• D) Hıttin Savaşı

Yassıçemen Savaşı (1230), Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad ile Harzemşah Celaleddin Mengüberti arasında yapılmıştır. Harzemşahların yenilgisiyle sonuçlanmış ve bu devlet kısa süre sonra yıkılmıştır. Bu savaş, Anadolu Selçukluları ile Moğollar arasındaki tampon bölgeyi ortadan kaldırmıştır.

5. Karahanlılar döneminde kervanların konaklaması, ticareti geliştirmek ve aynı zamanda _cihat_ (gazâ) için bir üs olarak kullanılan yapılara ne ad verilir?

• A) Bimarhane
• B) Medrese
• C) Ribat ✓
• D) Kümbet

Ribatlar, İslamiyet öncesi 'kervansaray' geleneğinin İslamiyet sonrası 'gazâ' anlayışıyla birleştiği yapılardır. Sınırlarda hem askeri bir karakol hem de güvenli bir ticaret (konaklama) merkezi olarak hizmet vermişlerdir.

6. XIV. yüzyılda Kara Yülük Osman Bey tarafından Tebriz ve Diyarbakır arasında kurulan, tarihteki en önemli hükümdarları Uzun Hasan olan ve Safeviler tarafından varlığına son verilen Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Karakoyunlular
• B) Gazneliler
• C) Akhunlar
• D) Akkoyunlular ✓

Akkoyunlular, Kara Yülük Osman Bey tarafından kurulmuş, Uzun Hasan döneminde en parlak çağını yaşamıştır. 1473 Otlukbeli Savaşı'nda Fatih Sultan Mehmet'e yenilmiş, daha sonra Safeviler tarafından yıkılmıştır.

7. Aşağıdakilerden hangisi Türklerin İslamiyet'i kabul ettikten sonra İslam dünyasına yapmış olduğu hizmetler arasında gösterilemez?

• A) Bilim ve sanatta önemli eserler vermeleri
• B) Müslümanları Bizans baskısından korumaları
• C) Haçlı Seferlerine karşı koymaları
• D) İkili teşkilat uygulamasını Arap devletlerine yaymaları ✓

Türkler, İslam dünyasını Bizans ve Haçlılara karşı korumuş, bilim ve kültürde yükseltmiştir. Ancak Türk devlet geleneği olan 'İkili Teşkilat' (ülkeyi Doğu-Batı olarak yönetme) sistemi Arap devletlerine taşınmamış veya onlar tarafından benimsenmemiştir.

8. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk tarafından yazılan ve ideal devlet yönetimini, hükümdarın görevlerini anlatan ünlü eserin adı nedir?

• A) Atabetü'l Hakayık
• B) Siyasetname ✓
• C) Kutadgu Bilig
• D) Divanü Lügati't-Türk

Siyasetname (Siyerü'l-Mülk), Nizamülmülk tarafından Sultan Melikşah'a sunulmuştur. Eserde, devletin nasıl yönetilmesi gerektiği, ikta sistemi, Batınilik tehlikesi gibi konularda hükümdara öğütler verilmektedir.

9. XI. yüzyılda Türklerin akınlarını durduramayan Bizans İmparatorluğu'nun Avrupa'dan yardım istemesine ve Haçlı Seferlerinin başlamasına aşağıdaki savaşlardan hangisi neden olmuştur?

• A) Pasinler
• B) Miryokefalon
• C) Malazgirt ✓
• D) Dandanakan

1071 Malazgirt zaferi sonrası Türklerin Anadolu'ya hızla yayılması üzerine Bizans, Avrupa'dan yardım istemiş, bu da Haçlı Seferleri'nin (1096) başlamasının temel nedeni olmuştur.

10. Gazneli Mahmut'un 'Sarayımın en değerli hazinesi' dediği; 'Asar-ı Bakiye' ve 'El-Hind' (Tahkik-i Ma li'l-Hind) eserleriyle tanınan ünlü bilim insanı kimdir?

• A) İbn-i Sina
• B) El-Biruni ✓
• C) Farabi
• D) Firdevsî

El-Biruni, Gazneli Mahmut döneminin en büyük bilim insanıdır. Sultan Mahmut onun için 'Sarayımın en değerli hazinesi' demiştir. Asar-ı Bakiye ve El-Hind en önemli eserleridir.

11. Büyük Selçuklu Devleti'nde, Melikşah adına Ömer Hayyam başkanlığındaki bir heyet tarafından hazırlanan ve güneş yılına dayanan takvim hangisidir?

• A) Hicri Takvim
• B) Celali Takvim ✓
• C) Rumi Takvim
• D) On İki Hayvanlı Türk Takvimi

Celali Takvim, Melikşah'ın bir diğer adı olan 'Celalüddin'e ithafen bu ismi almıştır. Ekonomik (mali) işleri düzenlemek amacıyla hazırlatılmış olup, günümüz Miladi takvimine çok yakın (neredeyse hatasız) bir güneş takvimidir.

12. Gazneli Mahmut, hangi Abbasi Halifesi adına hutbe okutarak ve Şii Büveyhoğulları'na karşı Sünni İslam'ın koruyuculuğunu yaparak 'Sultan' unvanını almıştır?

• A) Mütevekkil
• B) El-Kâdir Billâh ✓
• C) Memun
• D) Harun Reşid

Sultan Mahmut, Abbasi Halifesi El-Kâdir Billâh'ı Şii tehlikesine (Büveyhoğulları ve Fatımiler) karşı korumuştur. Bunun karşılığında Halife, ona 'Sultan' unvanını vererek onun siyasi otoritesini tanımış ve Gaznelileri Sünni dünyanın hamisi ilan etmiştir.

13. Aşağıda verilen hangi devletin resmî dilini Türkçe ilan etmesi, Kaşgarlı Mahmud'un Türkçe ile yaptığı çalışmalara da destek vermesine neden olmuştur?

• A) Gazneliler
• B) Selçuklular
• C) Memlükler
• D) Karahanlılar ✓

Karahanlılar, Orta Asya'da Türk nüfusun yoğun olduğu bölgede kurulduğu için resmi dilleri Türkçeydi. Kaşgarlı Mahmut da bu ortamda yetişmiş ve Türk diline büyük katkılar sağlamıştır.

14. Büyük Selçuklu Sultanı Alp Arslan, 1064 yılında Bizans'tan aldığı hangi önemli Hristiyan kalesi sonrası '_Ebu'l Feth_' (Fetihler Babası) unvanını almıştır?

• A) Antakya Kalesi
• B) Ani Kalesi ✓
• C) Urfa Kalesi
• D) İznik Kalesi

Alp Arslan, 1064'te Kars yakınlarındaki Ani Kalesi'ni fethetmiştir. Ani, o dönemde Hristiyanlığın en önemli ve müstahkem mevkilerinden biriydi. Bu fetihten sonra Abbasi Halifesi ona 'Ebu'l Feth' (Fetihler Babası) unvanını vermiştir.

15. Gazneli Mahmut'un, Firdevsî'ye yazdırdığı ve Fars (İran) edebiyatının en büyük epik eseri kabul edilen kitap hangisidir?

• A) Divanü Lügati't-Türk
• B) Kutadgu Bilig
• C) Şehname ✓
• D) Siyasetname

Şehname, Firdevsî tarafından 30 yılda tamamlanmış ve Gazneli Mahmut'a sunulmuştur. İran'ın efsanevi tarihini ve kahramanlıklarını anlatan bu eser, Fars dilinin ve kültürünün başyapıtıdır. Bu durum Gaznelilerin Fars kültürüne verdiği önemi gösterir.

16. Büyük Selçuklu Devleti'ni kuran Türk boyu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dodurga
• B) Kınık ✓
• C) Kayı
• D) Bayat

Büyük Selçuklu Devleti, Oğuzların Üçok koluna mensup Kınık boyu tarafından kurulmuştur. Osmanlılar ise Kayı boyundandır.

17. 1090 yılında erişilmesi çok zor olan Alamut Kalesi'ni ele geçirip buradan yetiştirdiği fedaileri ile Bâtınilik propagandası yaparak birçok din ve devlet adamını suikastler düzenleyerek ortadan kaldıran kişi kimdir?

• A) Ömer Hayyam
• B) Romen Diyojen
• C) Hasan Sabbah ✓
• D) Nizamülmülk

Hasan Sabbah, Batınilik (Haşhaşilik) mezhebinin lideridir. Alamut Kalesi'ni üs edinmiş ve fedaileri aracılığıyla Büyük Selçuklu devlet adamlarına (örn: Nizamülmülk) suikastler düzenlemiştir.

18. Tolunoğulları döneminde Mısır'da kurulan, eczanesi, kütüphanesi ve akıl hastaları için özel bölümleri olan ünlü hastanenin (şifahane) adı nedir?

• A) Saray
• B) Maristan ✓
• C) Nizamiye Medresesi
• D) Darüşşifa

Tolunoğlu Ahmet'in kurduğu 'Maristan' (veya Bimaristan), sadece bir hastane değil, aynı zamanda bir tıp okuluydu. Halka ücretsiz sağlık hizmeti sunması, Tolunoğulları'nın 'sosyal devlet' anlayışının en güzel örneklerinden biridir.

19. 1187 yılında _Hıttin Savaşı_ ile Kudüs'ü Haçlılardan geri alan ve Kudüs Fatihi olarak bilinen Eyyûbî hükümdarı kimdir?

• A) İmadeddin Zengi
• B) Sultan Baybars
• C) Selahaddin Eyyûbî ✓
• D) Nureddin Zengi

Selahaddin Eyyûbî, Eyyûbîler Devleti'nin kurucusudur. 1187'de Hıttin Savaşı'nda Haçlıları büyük bir yenilgiye uğratmış ve ardından Kudüs'ü fethederek 88 yıllık Haçlı işgaline son vermiştir. Bu olay, III. Haçlı Seferi'ne neden olmuştur.

20. Sultan Alp Arslan'ın _Malazgirt Savaşı_'ndan (1071) sonra komutanlarına 'Anadolu'ya gidin, fethettiğiniz yerler sizindir' demesi neye yol açmıştır?

• A) Anadolu'da Bizans direnişinin güçlenmesine
• B) Taht kavgalarının sona ermesine
• C) Anadolu'da ilk Türk beyliklerinin kurulmasına ✓
• D) Haçlı Seferleri'nin başlamasına

Bu 'kılıç hakkı' politikası, Anadolu'nun fethini (Türkleşmesini) inanılmaz derecede hızlandırmıştır. Komutanlar (Saltuk Bey, Mengücek Gazi, Danişment Gazi vb.) kendi adlarıyla beylikler kurmuş ve Anadolu'yu hızla Türkleştirip İslamlaştırmışlardır.

21. Türk-İslam devletlerinde mimaride, genellikle bir cami etrafında medrese, kütüphane, hastane gibi yapıların bulunduğu toplu yapı kompleksine ne ad verilir?

• A) Ribat
• B) Külliye ✓
• C) Kümbet
• D) Bedesten

Külliye, merkezi bir cami olan ve etrafında toplumun ihtiyaçlarına yönelik (eğitim, sağlık, ticaret, barınma) çeşitli yapıların bulunduğu bir mimari komplekstir. Bu, Türk-İslam şehir planlamasının temelini oluşturur.

22. Büyük Selçuklu Devleti'nde uygulanan, komutanlara ve devlet adamlarına maaş yerine belirli bölgelerin vergi gelirlerinin verildiği toprak sistemine ne ad verilir?

• A) İkta Sistemi ✓
• B) Tımar Sistemi
• C) Vakıf Sistemi
• D) Gulam Sistemi

İkta sistemi, Nizamülmülk tarafından geliştirilmiştir. Bu sistemle hem maaş ödenmiş hem de devlet, toprağın işlenmesini sağlamıştır. Ayrıca ikta sahipleri, aldıkları vergi karşılığında devlete 'atlı asker' (sipahi) yetiştirmek zorundaydı. Bu sayede devlet, hazineden para çıkmadan büyük bir orduya sahip olmuştur.

23. Tuğrul Bey sultan ünvanı ile Selçuklu hükümdarı olmuştur. Büyük Selçuklu Devleti bağımsızlığını kazanarak kuruluşunu tamamlamıştır. Batıya yönelik Türk İslam fetihlerinin önü açılmıştır. Yukarıda verilenler 1040 yılında yapılan hangi savaşın sonuçları arasında yer almıştır?

• A) Miryokefalon
• B) Dandanakan ✓
• C) Pasinler
• D) Malazgirt

1040 Dandanakan Savaşı, Büyük Selçuklu Devleti'nin resmi kuruluşu kabul edilir. Gaznelileri yenen Tuğrul Bey sultan ilan edilmiş ve batıya (İran, Anadolu) yönelik fetihlerin önü açılmıştır.

24. Aşağıdakilerden hangisi Cengiz İmparatorluğu'nun dağılmasıyla ortaya çıkan devletlerden biri değildir?

• A) İlhanlılar
• B) Altın Orda
• C) Memlükler ✓
• D) Çağatay

Cengiz Han'ın kurduğu Büyük Moğol İmparatorluğu'nun parçalanmasıyla dört ana devlet ortaya çıkmıştır. Bunlar İlhanlılar (İran), Altın Orda (Karadeniz'in kuzeyi), Çağatay (Orta Asya) ve Kubilay Hanlığı'dır (Çin). Memlükler ise Mısır'da kurulan ve hatta Ayn Câlût Muharebesi'nde Moğolların ilerleyişini durduran bir Türk-İslam devletidir, Cengiz İmparatorluğu'nun bir parçası veya devamı değildir.

25. Tuğrul Bey, Sultan Alparslan ve Sultan Melikşah hangi devlette hükümdarlık yapmışlardır?

• A) Karahanlılar
• B) Gazneliler
• C) Büyük Selçuklu ✓
• D) Türkiye Selçuklu

Tuğrul Bey (kurucu), Sultan Alparslan (Malazgirt Fatihi) ve Sultan Melikşah (En parlak dönem), Büyük Selçuklu Devleti'nin en önemli hükümdarlarıdır.