İlk Türk İslam Devletleri 2

1. Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılmasından sonra Irak ve Horasan'da kurulan Selçuklu devletçiği ile Musul'da kurulan Atabeylik (Zengiler) kiminle mücadelede ön plana çıkmıştır?

• A) Bizans İmparatorluğu
• B) Moğollar
• C) Haçlılar ✓
• D) Gazneliler

Büyük Selçuklu Devleti'nin zayıflaması, I. Haçlı Seferi'nin (1096) başarılı olmasına ve Kudüs'ün düşmesine neden olmuştur. Bu dönemden sonra Musul Atabeyi İmadeddin Zengi ve oğlu Nureddin Zengi (ve daha sonra Selahaddin Eyyubi), İslam dünyasının 'Haçlılara karşı mücadele' bayrağını devralmıştır.

2. Bayram Hoca tarafından kurulan, 1365-1469 yılları arasında hüküm süren ve Azerbaycan'ın Türkleşmesinde etkili olan Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Harzemşahlar
• B) İlhanlılar
• C) Karakoyunlular ✓
• D) Safeviler

Karakoyunlular, Bayram Hoca tarafından kurulmuş, Erciş (Van) ve Azerbaycan bölgesinde hüküm sürmüştür. Azerbaycan'ın Türkleşmesinde önemli rol oynamışlardır.

3. Büyük Selçuklu Devleti'nde hükümdarın (veya vezirin) başkanlığında toplanan ve devletin genel işlerinin görüşüldüğü en yüksek karar organı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Divan-ı Mezalim
• B) Divan-ı Hümayun
• C) Divan-ı Saltanat ✓
• D) Kurultay

• Divan-ı Saltanat (Büyük Divan): Büyük Selçuklularda devletin genel işlerinin yürütüldüğü ana divandır. • Ayrım Notu: Aynı meclise Anadolu Selçuklu Devleti'nde daha çok 'Divan-ı Âlâ' ismi verilmiştir. Osmanlı'da ise karşılığı 'Divan-ı Hümayun'dur.

4. Büyük Selçuklu Devleti'nin son büyük sultanı kimdir ve hangi olayla devlet fiilen sona ermiştir?

• A) Tuğrul Bey - Dandanakan Savaşı
• B) Melikşah - Batıni suikastları
• C) Alp Arslan - Malazgirt Savaşı
• D) Sultan Sencer - Oğuz İsyanı ✓

Sultan Sencer, Büyük Selçuklu Devleti'nin son büyük ve güçlü sultanıdır. Katvan Savaşı'nda (1141) aldığı yenilgi devleti zayıflatmış, ancak asıl çöküş 1153'teki Oğuz İsyanı ile olmuştur. Oğuzlara esir düşen Sencer, kurtulduktan kısa süre sonra ölünce (1157) devlet tamamen dağılmıştır.

5. Gazneli Mahmut'un Hindistan seferlerinin en önemli _dini_ sonucu nedir?

• A) Büyük ganimetler elde edilmesi
• B) Hindistan'ın yeraltı kaynaklarının ele geçirilmesi
• C) İpek Yolu'nun kontrol altına alınması
• D) İslamiyet'in Hindistan'ın kuzeyinde yayılması ve kast sisteminin zayıflaması ✓

Sultan Mahmut'un seferleri siyasi ve ekonomik sonuçların yanı sıra, İslamiyet'in Hindistan'da kalıcı olarak yerleşmesini sağlamıştır. İslam'ın eşitlikçi anlayışı, katı kast sisteminden rahatsız olan alt tabaka Hintliler arasında taraftar bulmuştur.

6. İlk Müslüman Türk mutasavvıfı olarak bilinen ve '_Divan-ı Hikmet_' adlı eseriyle İslamiyet'i Türk gelenekleriyle birleştiren kişi kimdir?

• A) Mevlana Celaleddin Rumi
• B) Yusuf Has Hacib
• C) Kaşgarlı Mahmut
• D) Hoca Ahmed Yesevi ✓

Hoca Ahmed Yesevi (Pîr-i Türkistan), Karahanlılar döneminde yaşamıştır. Yesevilik tarikatının kurucusudur. 'Hikmet' adını verdiği şiirleriyle (Divan-ı Hikmet) İslamiyet'in Türk göçebe boyları arasında sade bir Türkçe ile yayılmasını sağlamıştır.

7. Mısır'da kurulan Tolunoğulları ve İhşidiler gibi Türk İslam devletlerinin siyasi açıdan uzun ömürlü olamamalarının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Resmî dillerinin Türkçe olması
• B) Bölgenin coğrafi yapısının sık savaşlara neden olması
• C) Yöneticilerin Türk, halkın Arap olması ✓
• D) Veraset anlayışlarının farklı olması

Mısır'da kurulan ilk Türk devletlerinde (Tolunoğulları ve İhşidiler) yöneticiler ve ordu Türk, ancak halkın çoğunluğu Araptı. Bu etnik kopukluk, halkın devlete bağlılığını zayıflatmış ve devletlerin ömrünü kısaltmıştır.

8. 835 yılında Bağdat'ta doğru ve iyi bir eğitim aldı. Bir süre sonra Mısır'a vali olarak atandı ve Abbasi Devleti'ndeki iç karışıklıklardan faydalanarak 868 yılında Mısır'da bağımsızlığını ilan etti. Böylece Mısır'da ilk Türk devletini kurdu. Yukarıda özet bilgilerle tanıtılmaya çalışılan kişi kimdir?

• A) Selahaddin Eyyubi
• B) Tolunoğlu Ahmet ✓
• C) Selçuk Bey
• D) Sultan Melikşah

Tolunoğlu Ahmet, Abbasilerde komutanken Mısır'a vali olarak atanmış, daha sonra bağımsızlığını ilan ederek Mısır'da kurulan ilk Türk devleti olan Tolunoğulları'nı kurmuştur.

9. Harzemşahlar Devleti, hangi savaş sonucunda Anadolu Selçukluları tarafından zayıflatılmış ve Moğol istilasına açık hale gelmiştir?

• A) Malazgirt Savaşı
• B) Katvan Savaşı
• C) Yassıçemen Savaşı ✓
• D) Otrar Faciası

Yassıçemen Savaşı (1230), Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad ile Harzemşah Celaleddin Mengüberti arasında yapılmıştır. Harzemşahların yenilgisi, Moğollar ile Anadolu Selçuklu Devleti arasındaki tampon bölgeyi kaldırmış ve Moğolların Anadolu'yu istilasını kolaylaştırmıştır.

10. Gazneliler Devleti'nin yıkılmasında, geniş bir coğrafyada hüküm sürmeleri ve çok uluslu yapılarından kaynaklanan sorunlar etkili olmuştur. Aşağıdakilerden hangisi Gaznelilerin yıkılış nedenleri arasında gösterilebilir?

• A) Deniz ticaretine önem vermemeleri
• B) Orduda ve halkta farklı milletlerin bulunması nedeniyle sık sık isyan çıkması ✓
• C) Sadece Türklerden oluşan bir orduya sahip olmaları
• D) Haçlı Seferleri'ne katılamamaları

Gazneliler, imparatorluk karakteri taşıyan çok uluslu bir devletti. Orduda ve yönetimde farklı etnik unsurların (Hintli, Afgan, Türk, Fars) bulunması, birlik ve beraberliği zorlaştırmış, sık sık isyanlara ve devletin çabuk yıkılmasına yol açmıştır.

11. İlk Türk İslam edebî eserlerini yazan Yusuf Has Hacip, Kaşgarlı Mahmud, Ahmet Yesevi ve Edip Ahmet Yükneki hangi devlet zamanında yetişen önemli bilim insanlarıdır?

• A) Gazneliler
• B) Karahanlılar ✓
• C) Eyyubiler
• D) Memlükler

Karahanlılar, Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti oldukları için, Türk-İslam kültürünün ilk sentez eserleri (Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk vb.) bu dönemde verilmiştir.

12. Memlük Devleti'nin, Abbasi Halifeliğini Mısır'da (Kahire) koruma altına almasının temel amacı neydi?

• A) Halifenin siyasi gücünden yararlanmak
• B) Tüm İslam dünyasının dini lideri olmak
• C) Moğollara karşı halifeden askeri yardım almak
• D) İslam dünyasındaki meşruiyetini güçlendirmek ✓

Memlükler, Moğolların Bağdat'ı yıkarak (1258) Abbasi Halifeliği'ne son vermesinin ardından, kaçan hanedan üyelerini Kahire'de himaye etmiştir. Halifeyi koruyarak, tüm İslam dünyası üzerinde 'İslam'ın Koruyucusu' sıfatıyla manevi bir üstünlük ve siyasi meşruiyet kazanmışlardır.

13. Karahanlılar döneminde Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılan ve '_Hakikatlerin Eşiği_' anlamına gelen, ahlaki öğütler içeren eser hangisidir?

• A) Kutadgu Bilig
• B) Divan-ı Hikmet
• C) Siyasetname
• D) Atabetü'l Hakayık ✓

Atabetü'l Hakayık, 12. yüzyılda Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmış, İslami ve ahlaki öğütler içeren didaktik bir eserdir. Karahanlı Türkçesi ile yazılmış olup Türk-İslam edebiyatının önemli eserlerindendir.

14. Selahaddin Eyyûbî'nin Haçlılara karşı kazandığı Hıttin Zaferi (1187) ve Kudüs'ü geri alması, hangi olaya yol açmıştır?

• A) I. Haçlı Seferi'ne
• B) Malazgirt Savaşı'na
• C) Moğol İstilası'na
• D) III. Haçlı Seferi'ne ✓

Kudüs'ün Müslümanlar tarafından geri alınması, Avrupa'da büyük bir şok etkisi yaratmıştır. Papa'nın çağrısıyla, İngiltere Kralı (Aslan Yürekli Richard), Fransa Kralı (Phillip August) ve Alman İmparatoru (Friedrich Barbarossa) gibi Avrupa'nın en güçlü kralları III. Haçlı Seferi'ni düzenlemişlerdir.

15. Büyük Selçuklu Devleti aşağıdaki Türk boylarından hangisine dayanmaktadır?

• A) Karluklar
• B) Oğuzlar ✓
• C) Kıpçaklar
• D) Uygurlar

Selçuklular, Oğuzların Üçoklar koluna bağlı Kınık boyundandır. Karahanlılar (Karluk, Yağma, Çiğil vb.) ve Gazneliler ise farklı Türk boylarına ve unsurlarına dayanmaktadır. Dolayısıyla ortak bir boy olarak Oğuzlar ifadesi tarihi açıdan sadece Selçukluları tam olarak niteler.

16. Büyük Selçuklu Devleti'ni içten zayıflatan, Hasan Sabbah liderliğindeki gizli ve yıkıcı örgüte ne ad verilir?

• A) Haçlılar
• B) Batınilik (Haşhaşilik) ✓
• C) Karahıtaylar
• D) Oğuz (Türkmen) İsyanı

Batınilik (Haşhaşilik), Hasan Sabbah tarafından kurulan ve Alamut Kalesi'ni merkez edinen bir örgüttü. Devletin Sünni yapısına karşıydılar ve Nizamülmülk başta olmak üzere birçok Selçuklu devlet adamını sui-kast (terör) yoluyla öldürerek devleti zayıflatmışlardır.

17. Büyük Selçuklularda 'Melik' (şehzade) eğitmenlerine verilen isim nedir?

• A) İnal (İnanç)
• B) Atabey ✓
• C) Kadı
• D) Lala

Atabey ('Ata' + 'Bey'), Selçuklu şehzadelerini (Melik) illerde (vilayetlerde) eğitmekle görevli, devlet tecrübesi olan liyakatli komutan veya devlet adamlarıydı. Merkezi otorite zayıflayınca, bu Atabeyler bulundukları bölgelerde bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir (Atabeylikler).

18. Tuğrul Bey'in 1055'te Bağdat'a girerek Abbasi Halifesini kurtarmasının en önemli _siyasi_ sonucu nedir?

• A) Haçlı Seferleri'nin başlaması
• B) Bizans'ın vergiye bağlanması
• C) İslamiyet'in Türkler arasında yayılması
• D) İslam dünyasının siyasi liderliğinin Selçuklulara geçmesi ✓

Bu olaydan sonra Abbasi Halifesi, Tuğrul Bey'e 'Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı' unvanını vermiştir. Bu, Halife'nin (dini lider) siyasi yetkilerini bir Türk hükümdarına (Tuğrul Bey) devretmesi anlamına geliyordu. Böylece İslam'ın siyasi koruyuculuğu Türklere geçmiştir.

19. 1071'de 'Bu Türkler her geçen gün Anadolu'da ilerlemekte, sadece Bizans'ı değil, Hristiyan âlemini de tehdit etmektedir. Oysa dünyada bizim ordumuzdan başka büyük başka bir ordu yoktur. Bu yüzden Alp Arslan'ın barış teklifini reddettim. Alp Arslan'ı atımın kuyruğuna bağlayacağım ve diyar diyar gezdireceğim. Bütün camileri kiliseye çevireceğim. Onları Anadolu'dan atmakla kalmayıp atlarımızı yazın İsfahan'da otlatıp, kışın Hemedan'da dinlendireceğim.' sözlerini Romen Diyojen hangi savaş öncesinde söylemiştir?

• A) Dandanakan
• B) Malazgirt ✓
• C) Pasinler
• D) Miryokefalon

Bu sözler, 1071 Malazgirt Savaşı öncesinde Romen Diyojen tarafından söylenmiştir. Ancak savaş, Alp Arslan'ın kesin zaferiyle sonuçlanmış ve Diyojen esir düşmüştür.

20. Aşağıdaki ilk Türk İslam devletlerinden hangisinin ordusunun tamamına yakını Türklerden oluşmuştur?

• A) Eyyûbiler
• B) Memlükler
• C) Karahanlılar ✓
• D) Selçuklular

Karahanlılar, Orta Asya'da kurulan ilk Türk-İslam devleti olduğu ve halkının tamamına yakını Türk olduğu için ordusu da Türklerden oluşmuştur.

21. Günümüzde Özbekistan sınırları içinde yer alan ve zamanında İslam orduları tarafından ele geçirildikten sonra İslam'ın Roma'sı olarak ünlenen Türk İslam şehri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Buhara ✓
• B) İsfahan
• C) Kahire
• D) Semerkant

Buhara, sahip olduğu çok sayıdaki medrese, alim ve kütüphane nedeniyle İslam dünyasında bilim ve kültür merkezi haline gelmiş ve 'İslam'ın Roma'sı' (Kubbetü'l-İslam) unvanını almıştır.

22. Hindistan'da İslamiyet'in yayılmasını sağlayan ve bu süreçte kast sistemine karşı çıkan Türk devleti hangisidir?

• A) Büyük Selçuklular
• B) Gazneliler ✓
• C) Harzemşahlar
• D) Karahanlılar

Gazneli Mahmut'un Hindistan'a yaptığı 17 sefer, sadece ganimet ve fetih amaçlı değil, aynı zamanda 'gaza' (İslam'ı yayma) amaçlıydı. İslamiyet'in eşitlikçi yapısı, katı kast sistemi altında ezilen Hint halkı arasında hızla yayılmasına neden olmuştur.

23. İlk Türk İslam devletlerinde 'Allah'ın takdiri' veya 'Allah'ın nasibi' olarak dönüşen ve ilk olarak İslam öncesi Türk devletlerinde görülen devleti yönetme anlayışına ne isim verilmiştir?

• A) Divan
• B) Toy
• C) Kut ✓
• D) Gulam

İslam öncesi 'Kut' (Gök Tanrı'nın verdiği yönetme yetkisi) anlayışı, İslamiyet ile birlikte 'Allah'ın takdiri/nasibi' olarak yorumlanmış ve devam etmiştir.

24. Büyük Selçuklu Devleti'nde, ağır siyasi suçlara ve devlet görevlilerinin haksızlıklarına bakan _Divan-ı Mezalim_ adlı yüksek mahkemenin başkanı kimdir?

• A) Muhtesip
• B) Sultan ✓
• C) Vezir
• D) Kadı'l-Kudat

Divan-ı Mezalim; halkın şikayetlerini dinleyen, idari ve adli haksızlıkları (mezalim) inceleyen en yüksek mahkemedir. Adalete verilen önemin bir göstergesi olarak bu divana bizzat 'Sultan' başkanlık ederdi.

25. Karahanlıların, İslamiyet öncesi Türk devlet geleneğinden gelen hangi özelliği Büyük Selçuklu ve Gaznelilerden farklıdır?

• A) Ülkeyi 'İkta' sistemine göre yönetmeleri
• B) Hükümdarlığın babadan oğula geçmesi
• C) Resmi dil olarak Türkçe'yi kullanmaları ve 'Han' unvanını sürdürmeleri ✓
• D) Gulam sistemini kullanmaları

Gazneliler ve Selçuklular Fars (İran) kültürünün etkisinde kalarak resmi dili Farsça yapmışlardır. Karahanlılar ise İslamiyet'i kabul etmelerine rağmen Türk kültürüne (İslamiyet öncesi) daha bağlı kalmış, resmi dili Türkçe yapmış ve 'Kağan', 'Han' gibi eski Türk unvanlarını kullanmaya devam etmişlerdir.